Thông tin 4 trẻ mắc não mô cầu, trong đó có 1 trường hợp tử vong đã gióng lên hồi chuông cảnh báo khẩn cấp về loại vi khuẩn nguy hiểm bậc nhất. Bệnh não mô cầu diễn tiến thần tốc, có thể gây tử vong chỉ trong 24 giờ nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Não mô cầu có tên khoa học là Neisseria meningitidis, là loại vi khuẩn có thể cư trú ở vùng mũi họng của một số người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Vi khuẩn lây truyền chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài, chẳng hạn sống chung nhà, hôn hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước bọt của người mang vi khuẩn.
Phần lớn người mang não mô cầu không phát triển thành bệnh. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, vi khuẩn có thể vượt qua lớp niêm mạc bảo vệ ở mũi họng, xâm nhập vào máu hoặc màng bao quanh não và tủy sống. Khi đó, người bệnh có nguy cơ mắc hai thể bệnh nghiêm trọng là nhiễm trùng máu do não mô cầu và viêm màng não do não mô cầu.
Điểm nguy hiểm là bệnh có thể diễn tiến rất nhanh. Một số trường hợp chuyển từ những triệu chứng ban đầu tương đối nhẹ sang tình trạng nguy kịch trong vòng vài giờ, thậm chí có thể tử vong trong 24 giờ đầu kể từ khi khởi phát. Tuy nhiên, không phải mọi người mắc bệnh đều diễn tiến theo tốc độ này.
Khi não mô cầu xâm nhập và phát triển trong máu, cơ thể có thể xuất hiện phản ứng viêm rất mạnh. Các thành phần từ vi khuẩn kích hoạt hệ miễn dịch, gây tổn thương thành mạch máu và làm rối loạn quá trình đông máu.
Hậu quả là dịch từ trong lòng mạch có thể thoát ra các mô xung quanh, khiến huyết áp giảm và lượng máu đến các cơ quan không còn được bảo đảm. Trong trường hợp nghiêm trọng, người bệnh rơi vào sốc nhiễm trùng, suy thận, suy hô hấp hoặc suy nhiều cơ quan.
Rối loạn đông máu còn có thể làm xuất hiện các chấm xuất huyết hoặc mảng bầm tím trên da. Một số trường hợp nặng hình thành những vùng da hoại tử do tuần hoàn máu bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Đây là biến chứng nguy hiểm, nhưng không phải người mắc não mô cầu nào cũng xuất hiện.
Viêm màng não xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập vào lớp màng bao quanh não và tủy sống, gây phản ứng viêm. Người bệnh có thể xuất hiện sốt, đau đầu dữ dội, nôn, cứng cổ hoặc sợ ánh sáng. Ở trẻ nhỏ, những biểu hiện này đôi khi không rõ ràng, thay vào đó là bỏ bú, quấy khóc bất thường, ngủ li bì hoặc khó đánh thức.
Nếu bệnh tiến triển nặng, phản ứng viêm có thể gây phù não, co giật, rối loạn ý thức và những biến chứng nguy hiểm khác. Ngay cả khi được điều trị và sống sót, một số người vẫn có thể gặp di chứng như giảm thính lực, khó khăn trong học tập, rối loạn vận động hoặc tổn thương thần kinh.
Vì vậy, bệnh não mô cầu cần được xem là một tình trạng cấp cứu truyền nhiễm. Việc điều trị bằng kháng sinh phù hợp phải được bắt đầu càng sớm càng tốt khi bác sĩ nghi ngờ bệnh, không chờ đến khi xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu điển hình.
![]() |
Não mô cầu có thể gây phản ứng viêm nghiêm trọng trong máu, làm tổn thương thành mạch và dẫn đến sốc nhiễm trùng.
Ở giai đoạn đầu, bệnh não mô cầu có thể gây sốt, đau đầu, đau nhức cơ thể, buồn nôn hoặc mệt mỏi. Những triệu chứng này khá giống với nhiều bệnh nhiễm trùng khác, nên rất khó phân biệt chỉ dựa vào biểu hiện ban đầu.
Tuy nhiên, điều cần đặc biệt chú ý là tình trạng của trẻ có thể xấu đi nhanh chóng. Nếu trẻ đang sốt mà xuất hiện một trong những dấu hiệu nguy hiểm dưới đây, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay.
Trẻ mắc bệnh có thể sốt cao, nhưng mức độ sốt không phản ánh đầy đủ mức độ nghiêm trọng. Một số trẻ có thể không sốt cao rõ rệt, đặc biệt ở giai đoạn bệnh nặng hoặc khi thân nhiệt bị rối loạn.
Dấu hiệu đáng lo hơn là trẻ mệt lả bất thường, phản ứng chậm, khó đánh thức, quấy khóc không dỗ được hoặc không còn tương tác như thường ngày. Với trẻ sơ sinh, cha mẹ cần chú ý tình trạng bỏ bú, bú yếu, tiếng khóc bất thường hoặc cơ thể mềm nhũn.
Không nên chờ xem thuốc hạ sốt có tác dụng hay không mới quyết định đi khám. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường về ý thức hoặc sức khỏe xấu đi nhanh, cần được đánh giá cấp cứu.
Ở trẻ lớn, viêm màng não có thể gây đau đầu nhiều, nôn, khó chịu khi nhìn ánh sáng hoặc cứng cổ. Trẻ có thể than đau khi cử động đầu, muốn nằm yên và không chịu được ánh sáng mạnh.
Tuy nhiên, không phải trẻ nào bị viêm màng não cũng có đầy đủ những dấu hiệu này. Đặc biệt, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường không biểu hiện cứng cổ rõ ràng như người lớn. Vì vậy, việc không có dấu hiệu cứng cổ không đủ để loại trừ bệnh.
Cha mẹ cũng không nên tự cố gập cổ trẻ để kiểm tra vì thao tác này không thể xác định bệnh và có thể khiến trẻ khó chịu. Khi nghi ngờ viêm màng não, cần đưa trẻ đi khám ngay.
Một dấu hiệu quan trọng của nhiễm trùng máu do não mô cầu là các chấm xuất huyết hoặc mảng ban màu đỏ tím trên da. Khác với nhiều loại ban đỏ thông thường, ban xuất huyết có thể không nhạt màu khi ấn vào.
Cha mẹ có thể quan sát bằng cách dùng một chiếc cốc thủy tinh trong suốt ấn nhẹ lên vùng da có ban. Nếu các chấm đỏ tím vẫn nhìn thấy rõ qua thành cốc, đó có thể là ban không mất màu khi ấn và cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp mắc não mô cầu đều xuất hiện ban xuất huyết, và ban có thể xuất hiện muộn. Vì vậy, tuyệt đối không chờ đến khi trẻ nổi ban mới đưa đi cấp cứu. Những chấm xuất huyết cũng có thể do nguyên nhân khác, nên cần được bác sĩ thăm khám để xác định.
Trong trường hợp nhiễm trùng máu tiến triển, tuần hoàn máu có thể bị ảnh hưởng khiến bàn tay, bàn chân lạnh, da tái nhợt hoặc xuất hiện những vùng da loang lổ. Trẻ có thể thở nhanh, mệt lả, đau chân nhiều hoặc không muốn đứng, đi lại.
Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng hoặc sốc, đặc biệt khi xuất hiện cùng sốt và tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh. Trẻ cần được đưa đến cơ sở cấp cứu ngay để được đánh giá và điều trị.
![]() |
Ban xuất huyết không mất màu khi ấn là dấu hiệu nguy hiểm cần được đánh giá cấp cứu, nhưng không phải trẻ mắc não mô cầu nào cũng xuất hiện ban.
Khi trong gia đình, trường học hoặc nơi sinh hoạt có người được xác định mắc bệnh não mô cầu, cha mẹ cần nhanh chóng liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn. Tuy nhiên, không phải tất cả trẻ học cùng lớp hoặc ở cùng một tòa nhà đều được xem là người tiếp xúc gần cần dùng thuốc dự phòng.
Nguy cơ phụ thuộc vào mức độ và tính chất tiếp xúc với người bệnh. Những người sống chung nhà, tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc dịch tiết đường hô hấp, hay có một số hình thức tiếp xúc gần được cơ quan y tế xác định thường thuộc nhóm cần được đánh giá để dùng kháng sinh dự phòng.
Nếu trẻ sống chung nhà hoặc có tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp của người mắc bệnh, cha mẹ nên thông báo ngay cho cơ sở y tế hoặc đơn vị y tế dự phòng tại địa phương. Nhân viên y tế sẽ đánh giá hoàn cảnh tiếp xúc, thời điểm tiếp xúc và hướng dẫn biện pháp xử trí phù hợp.
Việc chỉ học cùng lớp, đi ngang qua người bệnh hoặc tiếp xúc thông thường trong thời gian ngắn không tự động đồng nghĩa trẻ cần uống kháng sinh dự phòng. Quyết định này phải dựa trên đánh giá dịch tễ của nhân viên y tế.
Người được xác định là tiếp xúc gần có thể cần dùng kháng sinh dự phòng để giảm nguy cơ phát triển bệnh. Biện pháp này có hiệu quả tốt nhất khi được thực hiện càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ kể từ khi xác định ca bệnh.
Một số thuốc có thể được bác sĩ lựa chọn gồm rifampicin, ceftriaxone hoặc ciprofloxacin, tùy độ tuổi, tình trạng sức khỏe, hướng dẫn chuyên môn và tình hình kháng thuốc tại địa phương.
Cha mẹ tuyệt đối không tự mua kháng sinh cho trẻ uống vì việc lựa chọn thuốc, liều dùng và thời điểm sử dụng cần được nhân viên y tế quyết định. Dùng thuốc dự phòng cũng không thay thế việc theo dõi sức khỏe trong những ngày tiếp theo.
Thời gian ủ bệnh não mô cầu thường khoảng 3–4 ngày, nhưng có thể dao động từ 2–10 ngày. Vì vậy, sau khi tiếp xúc, cha mẹ cần chú ý tình trạng sức khỏe của trẻ trong khoảng thời gian này, ngay cả khi trẻ đã được dùng kháng sinh dự phòng.
Nếu trẻ xuất hiện sốt, đau đầu, mệt lả bất thường, nôn, ban xuất huyết hoặc bất kỳ dấu hiệu nào gợi ý bệnh tiến triển nhanh, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay và thông báo rõ tiền sử tiếp xúc với người mắc não mô cầu.
Không nên chỉ theo dõi bằng cách đo nhiệt độ theo giờ rồi chờ sốt cao mới đi khám, bởi những thay đổi về ý thức, nhịp thở và tình trạng toàn thân có thể quan trọng hơn con số trên nhiệt kế.
Não mô cầu lây chủ yếu qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp. Vì vậy, trẻ cần được hướng dẫn che miệng khi ho, hắt hơi, rửa tay thường xuyên và không dùng chung các vật dụng có thể dính nước bọt như bình nước hoặc bàn chải đánh răng.
Trong thời gian cơ quan y tế đánh giá nguy cơ, gia đình nên tuân thủ hướng dẫn về việc đi học và sinh hoạt của trẻ. Không cần tự áp dụng cách ly kéo dài đối với mọi trẻ chỉ vì học cùng trường với người mắc bệnh.
Việc súc họng hoặc rửa mũi bằng nước muối sinh lý không có tác dụng loại bỏ chắc chắn não mô cầu và không thể thay thế kháng sinh dự phòng khi có chỉ định.
Tiêm vắc xin là một trong những biện pháp quan trọng giúp phòng bệnh não mô cầu. Hiện có các loại vắc xin bảo vệ trước một số nhóm huyết thanh gây bệnh, trong đó có nhóm A, C, W, Y và nhóm B.
Tuy nhiên, không có một loại vắc xin duy nhất bảo vệ trước tất cả các nhóm não mô cầu. Độ tuổi được tiêm, số liều và lịch tiêm phụ thuộc vào từng loại vắc xin đã được cấp phép và khuyến cáo tại Việt Nam.
Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được kiểm tra lịch sử tiêm và tư vấn loại vắc xin phù hợp. Đặc biệt, tiêm vắc xin sau khi tiếp xúc không thể thay thế kháng sinh dự phòng cần thiết trong tình huống có nguy cơ cao.
Bệnh do não mô cầu không phổ biến như nhiều bệnh nhiễm trùng đường hô hấp khác, nhưng có thể gây hậu quả rất nghiêm trọng nếu không được nhận biết và điều trị kịp thời. Điều đáng lo ngại là triệu chứng ban đầu đôi khi giống bệnh thông thường, trong khi một số trường hợp có thể chuyển nặng chỉ sau vài giờ.
Cha mẹ cần đặc biệt chú ý khi trẻ sốt kèm li bì, đau đầu dữ dội, nôn, ban xuất huyết, tay chân lạnh hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh. Không chờ xuất hiện đầy đủ triệu chứng mới đưa trẻ đi cấp cứu, đồng thời chủ động liên hệ cơ sở y tế khi có tiếp xúc gần với người mắc bệnh và thực hiện tiêm chủng theo khuyến cáo.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này