Xơ vữa mạch máu có thể bắt đầu từ khi còn trẻ nhưng thường không gây triệu chứng rõ ràng. Sáu dấu hiệu và yếu tố nguy cơ dưới đây giúp người dưới 30 tuổi biết khi nào nên kiểm tra mỡ máu, huyết áp, tiền sử gia đình và tuần hoàn ở chân.
Một người 28 tuổi vẫn có thể chạy bộ, làm việc và sinh hoạt bình thường nhưng mang mức cholesterol LDL rất cao từ nhiều năm mà không hề biết. Xơ vữa động mạch thường tiến triển chậm trong thành mạch, vì vậy cảm giác khỏe mạnh không đủ để loại trừ nguy cơ. Những “dấu hiệu âm thầm” dưới đây không phải là sáu cách nhìn thấy mảng bám tại nhà, mà là các dữ kiện về xét nghiệm, tiền sử gia đình và tuần hoàn dễ bị bỏ qua. Nhận biết sớm giúp người trẻ lựa chọn đúng thời điểm kiểm tra, thay vì đợi đến khi xuất hiện đau ngực, đột quỵ hoặc những biến cố tim mạch nghiêm trọng.
Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (National Heart, Lung, and Blood Institute - NHLBI) mô tả xơ vữa động mạch là quá trình cholesterol, chất béo, tế bào máu và nhiều chất khác tích tụ trong thành động mạch, dần tạo thành mảng bám. Theo thời gian, mảng bám có thể khiến lòng mạch hẹp lại, làm giảm lưu lượng máu hoặc tạo điều kiện hình thành cục máu đông. Quá trình này có thể bắt đầu từ thời thơ ấu và chịu ảnh hưởng đồng thời của yếu tố di truyền, cholesterol, hút thuốc, huyết áp, đường huyết và lối sống.
Nghiên cứu về các yếu tố bệnh lý quyết định xơ vữa ở người trẻ cho thấy tổn thương xơ vữa có thể xuất hiện ở nhóm từ 15 đến 34 tuổi. Cách tiếp cận và phòng bệnh hợp lý hơn đó là xác định các yếu tố nguy cơ, kiểm tra những chỉ số cơ bản và đặc biệt là 6 dấu hiệu sau đây để bác sĩ quyết định xét nghiệm nào thực sự cần thiết.
Cholesterol LDL cao thường không gây đau đầu, chóng mặt hay mệt mỏi rõ ràng. Vì thế, kết quả xét nghiệm có thể là dấu hiệu đầu tiên cho thấy một người đang mang nguy cơ tim mạch cao hơn bình thường. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (Centers for Disease Control and Prevention - CDC) cho biết mức LDL từ 190 mg/dL trở lên ở người trưởng thành là một đầu mối quan trọng gợi ý tăng cholesterol máu gia đình. Dù vậy, kết quả vẫn cần được bác sĩ xác nhận và đặt trong toàn bộ hồ sơ sức khỏe.
Khi đọc bảng mỡ máu, không nên chỉ nhìn cholesterol toàn phần hoặc cho rằng HDL cao có thể “bù” cho LDL cao. Bác sĩ còn xem xét triglyceride, đơn vị xét nghiệm, thời điểm lấy máu, bệnh tuyến giáp, gan, thận, thuốc đang sử dụng và tiền sử gia đình. Một kết quả LDL cao ở tuổi 20 không phải là “bản án” chắc chắn dẫn đến bệnh tim, nhưng thời gian cơ thể tiếp xúc với LDL cao càng lâu thì nguy cơ tích lũy càng đáng quan tâm. Phát hiện sớm giúp người bệnh có cơ hội điều chỉnh lối sống và điều trị trước khi mạch máu tổn thương nhiều hơn.
Prompt ảnh 1 – Studio, 1700 × 1250 px: Ảnh studio y tế chân thực trong phòng tư vấn dự phòng hiện đại, một phụ nữ Việt Nam khoảng 27 tuổi cùng bác sĩ xem bảng mỡ máu trên giấy với các số liệu được làm mờ. Trên bàn có mô hình động mạch nhỏ, ánh sáng ban ngày, bố cục ngang. Không chữ đọc được, không logo, không watermark.
 |
Xét nghiệm mỡ máu có thể phát hiện nguy cơ trước khi cơ thể tạo ra bất kỳ cảm giác bất thường nào.
Một cơn nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc bệnh mạch vành xuất hiện sớm ở cha mẹ, anh chị em ruột là dữ kiện cần được lưu ý, đặc biệt khi nhiều thành viên trong gia đình có mức cholesterol cao. Tiền sử gia đình không chứng minh bạn đã bị xơ vữa động mạch, nhưng có thể gợi ý những gene liên quan đến chuyển hóa cholesterol hoặc các yếu tố lối sống chung trong gia đình.
Khi tìm hiểu tiền sử, không nên chỉ ghi chung rằng người thân “bị bệnh tim”. Thông tin có giá trị hơn là chẩn đoán cụ thể, độ tuổi xảy ra biến cố và thuốc người đó đang sử dụng. Một trường hợp nhồi máu cơ tim ở tuổi 80 mang ý nghĩa nguy cơ khác với nhiều thành viên mắc bệnh trước tuổi trung niên. Nếu trong gia đình đã có người được xác định mắc tăng cholesterol máu gia đình, bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra lần lượt cha mẹ, anh chị em và con cái, thay vì chờ từng người xuất hiện triệu chứng.
Ở một số người có cholesterol di truyền rất cao, cholesterol có thể lắng đọng thành những cục hoặc mảng màu vàng quanh gân Achilles, khớp ngón tay, khuỷu tay hoặc đầu gối. Vùng mí mắt cũng có thể xuất hiện mảng vàng, trong khi bờ giác mạc hình thành một vòng màu trắng xám khi người bệnh còn trẻ. Đây có thể là những dấu hiệu liên quan đến tăng cholesterol máu gia đình, nhưng không phải người mắc bệnh nào cũng có biểu hiện bên ngoài.
Mảng vàng quanh mắt vẫn có thể xuất hiện ở người không mắc bệnh di truyền, còn vòng trắng giác mạc trở nên phổ biến hơn khi tuổi cao. Điều đáng chú ý là các dấu hiệu này xuất hiện từ sớm và đi kèm LDL cao hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm. Không nên tự cạy, đốt hoặc bôi thuốc làm mất tổn thương trước khi được thăm khám, vì bác sĩ cần quan sát vị trí, diễn tiến và đối chiếu với kết quả xét nghiệm.
Huyết áp cao và rối loạn đường huyết không phải hình ảnh trực tiếp của mảng bám, nhưng chúng làm thành mạch chịu thêm áp lực và thúc đẩy nguy cơ tim mạch tích lũy theo thời gian. Một người trẻ vẫn có thể cảm thấy hoàn toàn bình thường dù huyết áp hoặc đường huyết đã bất thường trong nhiều tháng. Vì vậy, “dấu hiệu âm thầm” đôi khi nằm ngay trong một lần khám định kỳ bị bỏ qua, chứ không phải một cơn đau đặc trưng.
Không nên kết luận tăng huyết áp từ một lần đo sau khi vừa chạy xe, leo cầu thang hoặc đang căng thẳng. Tương tự, một kết quả đường huyết bất thường sau bữa ăn cũng cần được đọc đúng theo loại xét nghiệm và thời điểm lấy mẫu. Điều đáng quan tâm hơn là khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện, chẳng hạn LDL cao, huyết áp tăng, đường huyết bất thường, hút thuốc và vòng eo lớn. Tổng gánh nặng nguy cơ thường quan trọng hơn việc cố tìm một yếu tố duy nhất để đổ lỗi.
Prompt ảnh 2 – Infographic, 1700 × 1250 px: Infographic y khoa tiếng Việt nền trắng mô tả sáu đầu mối nguy cơ xơ vữa ở người trẻ gồm LDL cao, tiền sử gia đình mắc bệnh tim sớm, u vàng hoặc vòng giác mạc, huyết áp hay đường huyết bất thường, đau bắp chân theo quãng đường và thay đổi ở bàn chân. Thiết kế vòng tròn liên kết tối giản, màu xanh, tím và vàng nhạt, chữ rõ. Không logo, không watermark.
Các đầu mối cần được ghép thành một bức tranh nguy cơ, không nên dùng riêng lẻ để kết luận đã có mảng bám.
Đau hoặc mỏi bắp chân xuất hiện khá đều sau một quãng đi bộ, khi leo cầu thang và giảm sau vài phút nghỉ có thể gợi ý bệnh động mạch ngoại biên. Khi vận động, cơ cần nhiều máu hơn. Nếu động mạch đã hẹp, lượng máu cung cấp có thể không đáp ứng đủ và gây ra kiểu đau có quy luật, thường được gọi là đau cách hồi.
Tuy nhiên, ở người trẻ, đau chân vẫn thường xuất phát từ cơ, gân, khớp hoặc thần kinh hơn là xơ vữa động mạch. Vì vậy, điều quan trọng không phải chỉ là “có đau chân”, mà là vị trí đau, quãng đường bắt đầu xuất hiện, thời gian giảm sau nghỉ và sự khác biệt giữa hai chân. Đau thay đổi theo tư thế lưng, đau ngay tại khớp hoặc xuất hiện sau một buổi tập mới có thể hướng đến nguyên nhân khác. Dù vậy, người hút thuốc, mắc đái tháo đường, có LDL rất cao hoặc tiền sử gia đình bệnh tim sớm nên trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng lặp lại.
Đau bắp chân lặp lại theo quãng đường và giảm khi nghỉ là quy luật đáng mô tả chính xác cho bác sĩ.
Bệnh động mạch ngoại biên có thể khiến một bàn chân hoặc cẳng chân lạnh hơn bên còn lại, da đổi màu, lông chân mọc thưa, móng chậm phát triển hoặc vết loét lâu lành. Những biểu hiện này gợi ý dòng máu đến chi dưới không đáp ứng tốt, nhưng cũng có thể liên quan đến bệnh thần kinh, da liễu, chấn thương hoặc nhiệt độ môi trường. Sự khác biệt rõ rệt giữa hai bên và tình trạng kéo dài có ý nghĩa hơn cảm giác lạnh thoáng qua khi ngồi trong phòng điều hòa.
Không nên tự kiểm tra tuần hoàn bằng cách bóp mạnh, châm kim hoặc ngâm chân trong nước quá nóng, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường hoặc giảm cảm giác. Người bệnh có thể chụp ảnh theo từng ngày, giữ vết thương sạch và đặt lịch khám để đánh giá khách quan hơn. Nếu một bàn chân đột ngột lạnh, tái nhợt, đau dữ dội, tê hoặc yếu, đây không còn là dấu hiệu âm thầm mà là tình huống cần được cấp cứu.
Người trẻ không có triệu chứng cấp, chỉ có một chỉ số hơi lệch và chưa được đo lại đúng điều kiện có thể sắp xếp kiểm tra theo hướng dẫn, đồng thời duy trì vận động, tránh thuốc lá và tìm hiểu tiền sử gia đình. Không cần tự đặt lịch chụp mạch chỉ để tìm cảm giác yên tâm.
Nên đặt lịch khám khi LDL cao rõ rệt, nhiều người thân mắc bệnh tim sớm, xuất hiện u vàng quanh gân, đau bắp chân có quy luật hoặc thay đổi ở bàn chân kéo dài. Hãy mang theo kết quả xét nghiệm cũ, thông tin về độ tuổi người thân xảy ra biến cố và danh sách thuốc đang dùng để bác sĩ đánh giá toàn diện.
Cần gọi cấp cứu 115 khi có đau ngực kéo dài, khó thở, vã mồ hôi, ngất, méo miệng, yếu tay chân, nói khó, mất thị lực hoặc một chi đột ngột lạnh và đau. Không tự lái xe và không sử dụng thuốc của người khác trong khi chờ hỗ trợ.
Xơ vữa động mạch có thể bắt đầu từ sớm, nhưng phần lớn người trẻ không thể cảm nhận được mảng bám đang hình thành trong thành mạch. Sáu đầu mối đáng lưu ý nhất nằm ở kết quả xét nghiệm, tiền sử gia đình, dấu hiệu cholesterol lắng đọng và những thay đổi tuần hoàn có quy luật. Những dữ kiện này giúp xác định ai nên kiểm tra sớm, chứ không phải công cụ để tự chẩn đoán tại nhà. Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
