Lá gan được ví như nhà máy thải độc thầm lặng nhất cơ thể vì không chứa dây thần kinh cảm giác đau. Khi tế bào gan bị tổn thương làm men gan tăng vọt, bệnh thường không đau đớn mà chỉ gửi tín hiệu cầu cứu qua những dấu hiệu bất thường sau đây.
Lá gan của con người là một cơ quan vô cùng kỳ diệu và được ví như "nhà máy hóa chất vĩ đại nhất" của cơ thể. Với trọng lượng khoảng 1,4 đến 1,6 kg, mỗi ngày lá gan phải gánh vác hơn 500 chức năng sống còn khác nhau: từ việc lọc thải toàn bộ độc tố trong máu, chuyển hóa thức ăn thành năng lượng, dự trữ vitamin, đến sản xuất dịch mật tiêu hóa chất béo và tổng hợp các yếu tố đông máu bảo vệ cơ thể.
Để thực hiện những nhiệm vụ phức tạp này, bên trong mỗi tế bào gan chứa một mạng lưới các loại enzyme sinh học đặc hiệu, trong đó phổ biến nhất là ALT (GPT), AST (GOT), GGT và ALP - mà dân gian thường gọi chung là "men gan". Ở người khỏe mạnh bình thường, các men gan này cư trú chủ yếu bên trong nội bào của tế bào gan, chỉ có một lượng rất nhỏ thoát ra ngoài máu do quá trình lão hóa tự nhiên của tế bào (chỉ số men gan ALT, AST bình thường duy trì dưới 40 U/L).
Tuy nhiên, khi lá gan bị tấn công bởi virus viêm gan (B, C), rượu bia quá độ, tác dụng phụ của thuốc giảm đau tây y, chất béo tích tụ do gan nhiễm mỡ hoặc hóa chất độc hại, các tế bào gan sẽ bị viêm loét, tổn thương màng tế bào và vỡ vụn hàng loạt. Khi tế bào gan chết đi, toàn bộ lượng men gan bên trong sẽ tràn ồ ạt vào dòng máu, khiến chỉ số men gan trong các xét nghiệm máu tăng vọt lên gấp đôi, gấp năm, thậm chí hàng chục lần ngưỡng an toàn. Men gan càng cao đồng nghĩa với việc mức độ hoại tử tế bào gan đang diễn ra càng dữ dội.
Điều trớ trêu và nguy hiểm nhất của bệnh lý gan là: Lá gan hoàn toàn không có dây thần kinh cảm giác đau. Bạn có thể bị đứt tay chảy máu thấy đau nhói ngay tức khắc, nhưng hàng triệu tế bào gan đang bị phá hủy và vỡ vụn mỗi ngày lại không hề phát ra một cơn đau nhức nào ở vùng hạ sườn phải. Bệnh nhân men gan cao giai đoạn đầu vẫn sinh hoạt, ăn ngủ bình thường cho đến khi tế bào gan bị xơ hóa nặng nề.
Dù không biết kêu đau, nhưng một lá gan đang bị tổn thương sẽ gửi những tín hiệu cầu cứu tinh vi nhất ra bên ngoài thông qua những biến đổi đặc trưng trên làn da và mùi hơi thở. Nhận biết sớm 4 dấu hiệu lâm sàng dưới đây sẽ giúp bạn kịp thời cứu vãn lá gan trước khi tiến triển thành xơ gan cổ trướng hay ung thư gan:
Hơi thở có mùi hôi là vấn đề khá phổ biến, thường bắt nguồn từ việc vệ sinh răng miệng kém, sâu răng, viêm lợi hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Tuy nhiên, nếu bạn đã đánh răng rất kỹ, dùng chỉ nha khoa sạch sẽ mà khoang miệng vẫn tỏa ra một mùi hôi kỳ lạ, nồng nặc và dai dẳng, đây rất có thể là dấu hiệu kinh điển của tình trạng suy giảm chức năng gan cấp tính.
Trong y khoa, hiện tượng này có một thuật ngữ chuyên môn riêng mang tên Fetor Hepaticus (Hơi thở mùi gan).
Mùi hôi này rất đặc trưng và không giống với bất kỳ mùi thức ăn ôi thiu nào: nó là sự pha trộn kỳ lạ giữa mùi tanh kim loại, mùi mốc ẩm và mùi ngọt ngào nồng gắt như mùi cỏ mục thối rữa hoặc mùi trứng thối lưu huỳnh. Người bệnh thường không tự nhận biết được mùi của chính mình mà chủ yếu do người thân xung quanh phát hiện khi giao tiếp ở cự ly gần.
Bản chất sinh hóa của mùi hôi gan xuất phát từ việc gan bị mất khả năng lọc thải độc chất. Bình thường, khi cơ thể tiêu hóa chất đạm từ thịt cá, vi khuẩn đường ruột sẽ phân giải các axit amin chứa lưu huỳnh (như methionine) và tạo ra hợp chất khí Dimethyl Sulfide (DMS), Mercaptan và Amoniac. Ở người khỏe mạnh, lá gan sẽ lập tức bắt giữ và trung hòa hoàn toàn các hợp chất lưu huỳnh độc hại này thành urê vô hại để thận đào thải qua nước tiểu.
Khi men gan tăng cao dữ dội và tế bào gan bị hoại tử hàng loạt, "nhà máy xử lý chất thải" của gan bị đình trệ hoàn toàn. Các hợp chất khí lưu huỳnh độc hại Mercaptan không được chuyển hóa sẽ tích tụ với nồng độ đậm đặc trong dòng máu. Chúng theo tĩnh mạch tuần hoàn trôi về tim, bơm lên phổi và khuếch tán qua màng phế nang để thoát trực tiếp ra ngoài không khí qua từng hơi thở của người bệnh. Hơi thở xuất hiện mùi Fetor Hepaticus là dấu hiệu cảnh báo chức năng giải độc của gan đang bị suy sụp nghiêm trọng, đòi hỏi phải được can thiệp y tế khẩn cấp.
Hơi thở có mùi hôi nồng nặc đặc trưng (Fetor Hepaticus) là tín hiệu lâm sàng cho thấy gan đang mất khả năng lọc thải các hợp chất lưu huỳnh.
Cơn ngứa da do men gan cao rất khác biệt so với các bệnh lý da liễu dị ứng thông thường hay muỗi đốt. Người bệnh thường mô tả cảm giác ngứa ngáy sâu bên dưới lớp da, râm ran châm chích như có hàng trăm con kiến đang bò dưới biểu bì thịt. Cơn ngứa thường bùng phát dữ dội nhất vào chiều muộn hoặc ban đêm khi nhiệt độ môi trường hạ thấp và cơ thể nghỉ ngơi, khiến người bệnh mất ngủ triền miên.
Nhiều người điên cuồng dùng móng tay cào gãi khắp người cho đến khi da bị rách xước, chảy máu, nổi lên những mảng mề đay đỏ ửng dày cộm nhưng cơn ngứa bên trong vẫn không hề thuyên giảm. Uống các loại thuốc chống dị ứng thông thường (kháng histamine) chỉ giúp giảm ngứa được vài tiếng rồi cơn ngứa lại bùng phát trở lại.
Căn nguyên của cơn ngứa gan này bắt nguồn từ sự ứ đọng muối mật dưới da. Gan có nhiệm vụ sản xuất dịch mật để tiêu hóa chất béo. Khi các tế bào gan bị sưng nề hoại tử, các vi quản mật nhỏ li ti trong gan bị chèn ép và tắc nghẽn. Axit mật và muối mật không thể chảy xuống ruột mà bị trào ngược trực tiếp vào máu, theo hệ tuần hoàn di chuyển đi khắp cơ thể và lắng đọng lại ở lớp trung bì của da. Nồng độ muối mật tích tụ đậm đặc dưới da sẽ kích thích trực tiếp và liên tục vào các đầu mút dây thần kinh cảm giác ngoại biên, tạo ra những cơn ngứa ngáy dữ dội không thể dập tắt bằng các biện pháp bôi ngoài da.
3. Sắc tố da và củng mạc mắt chuyển sang màu vàng vọt (Dấu hiệu Hoàng đản)
Vàng da và vàng mắt (Hoàng đản - Jaundice) là dấu hiệu kinh điển và chuẩn xác nhất báo hiệu tế bào gan đang bị tổn thương nặng nề.
Nơi đầu tiên bộc lộ dấu hiệu này không phải là da mặt mà chính là lòng trắng của hai mắt (củng mạc mắt). Củng mạc mắt chứa một lượng rất lớn các sợi elastin – một loại protein có ái lực liên kết cực kỳ mạnh mẽ với sắc tố mật Bilirubin. Do đó, chỉ cần nồng độ men gan tăng cao đi kèm lượng Bilirubin trong máu nhích nhẹ lên trên mức bình thường (khoảng 2–3 mg/dL), lòng trắng của mắt sẽ lập tức ngả sang màu vàng nhạt như màu rơm, sau đó chuyển dần sang màu vàng đậm như lòng đỏ trứng gà.
Khi tình trạng hoại tử tế bào gan tiếp tục lan rộng, sắc tố Bilirubin dư thừa sẽ tràn ngập khắp các mô liên kết dưới da, khiến toàn bộ làn da trên cơ thể – từ da mặt, da lòng bàn tay, bàn chân đến da bụng – đều chuyển sang màu vàng xỉn tối màu. Đi kèm với hiện tượng vàng da, bạn sẽ quan sát thấy nước tiểu có màu sẫm đậm đặc như nước chè đặc hoặc màu nước vối (do thận phải tăng công suất đào thải Bilirubin qua nước tiểu), trong khi phân đi ngoài lại bị nhạt màu, bạc màu như đất sét (do dịch mật bị tắc nghẽn không thể xuống ruột để tạo màu nâu cho phân).
Vàng lòng trắng mắt và vàng da là bằng chứng không thể chối cãi cho thấy sắc tố Bilirubin đang ứ đọng do tế bào gan bị hoại tử.
4. Xuất hiện "U mạch hình sao" và hiện tượng lòng bàn tay son
Đây là hai dấu hiệu thực thể cực kỳ giá trị trên da mà bất kỳ ai cũng có thể tự quan sát được bằng mắt thường:
U mạch hình sao (Sao mạch - Spider Angioma): Trên vùng da ngực, cổ, vai, cánh tay hoặc vùng mặt của bạn bỗng xuất hiện những nốt chấm đỏ nhỏ bằng đầu đinh ghim. Từ chấm đỏ trung tâm này tỏa ra các nhánh mạch máu nhỏ li ti ngoằn ngoèo xung quanh, trông giống hệt như hình dáng một chú nhện nhỏ màu đỏ hoặc mạng nhện.
 |
Khi bạn dùng đầu ngón tay ấn mạnh vào chấm đỏ ở giữa, các nhánh mạch máu xung quanh sẽ lập tức biến mất; khi bạn buông tay ra, các tia máu lại lập tức đỏ rực trở lại.
Lòng bàn tay son (Erythema palmare): Toàn bộ vùng mô thịt ở gò ngón tay cái (ô mô cái) và gò ngón tay út (ô mô út) của cả hai bàn tay bỗng nhiên đỏ ửng lên bất thường, da ẩm ướt và ấm nóng, trong khi phần giữa lòng bàn tay vẫn giữ màu da bình thường.
Cả hai dấu hiệu này xuất hiện là do tình trạng rối loạn chuyển hóa hormone Estrogen tại gan. Bình thường, gan chịu trách nhiệm bất hoạt và phân hủy lượng hormone estrogen dư thừa trong máu của cả nam và nữ. Khi men gan tăng vọt và tế bào gan bị suy giảm chức năng, estrogen không được chuyển hóa sẽ tích tụ với nồng độ rất cao trong dòng máu. Hormone estrogen dư thừa có đặc tính làm giãn nở các mạch máu ngoại biên, khiến các mao mạch nhỏ dưới da bị giãn to cực đại tạo nên hình ảnh u mạch hình sao và lòng bàn tay đỏ rực son sẻ.
Làm gì khi phát hiện các dấu hiệu men gan cao?
Nếu bạn nhận thấy cơ thể mình xuất hiện từ 1 đến 2 trong số các dấu hiệu kể trên (đặc biệt là hơi thở có mùi lạ kèm theo vàng mắt, ngứa da), hãy hành động ngay lập tức:
Tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc nam, thảo dược "mát gan giải độc" truyền miệng: Rất nhiều trường hợp bệnh nhân men gan cao vì tin theo quảng cáo trên mạng đã mua các loại rễ cây, bột lá cây không rõ nguồn gốc về sắc uống. Những loại thảo dược này thường bị phun thuốc chống nấm mốc hoặc nhiễm kim loại nặng chì, lưu huỳnh, khiến lá gan đang tổn thương phải gánh thêm một lượng chất độc khổng lồ, dẫn đến suy gan tối cấp và hôn mê gan tử vong chỉ sau vài ngày.
Đi khám chuyên khoa Tiêu hóa - Gan mật để làm xét nghiệm: Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm định lượng chính xác 4 chỉ số men gan (AST, ALT, GGT, ALP), xét nghiệm chức năng đông máu, sắc tố mật Bilirubin và làm siêu âm bụng tổng quát để kiểm tra cấu trúc mô gan.
Tìm đúng nguyên nhân gốc rễ để điều trị: Men gan cao chỉ là một triệu chứng thể hiện tế bào gan đang bị hủy hoại, không phải là một bệnh độc lập. Bác sĩ cần tìm chính xác thủ phạm gây bệnh: Nếu do virus viêm gan B, C thì phải dùng thuốc ức chế kháng virus; nếu do viêm gan thoái hóa mỡ do rượu thì bắt buộc phải cai rượu tuyệt đối; nếu do gan nhiễm mỡ chuyển hóa thì phải điều chỉnh chế độ ăn giảm tinh bột và tích cực tập thể dục giảm cân.
Thiết lập chế độ dinh dưỡng dưỡng gan khoa học: Tuyệt đối tránh xa rượu bia, thuốc lá, đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ chiên rán và các loại thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều chất bảo quản. Tăng cường ăn các loại thực phẩm giàu chất chống oxy hóa bảo vệ gan như bông cải xanh, rau cải bó xôi, quả bơ, trà xanh nguyên chất và tỏi. Đảm bảo uống đủ 2 lít nước lọc mỗi ngày và luôn đi ngủ trước 23 giờ đêm để lá gan có khoảng thời gian vàng tái tạo và sửa chữa các tế bào hư tổn.
Lá gan là người cận vệ thầm lặng, kiên cường bảo vệ bạn trước mọi độc tố của cuộc đời mà không bao giờ lên tiếng than vãn. Đừng đợi đến khi đôi mắt vàng vọt, hơi thở nồng gắt và làn da ngứa ngáy rách xước mới giật mình lo sợ. Hãy lắng nghe những tín hiệu tinh tế từ cơ thể, thăm khám định kỳ và xây dựng một lối sống lành mạnh ngay từ hôm nay để giữ cho "nhà máy thải độc" của bạn luôn hoạt động trơn tru và khỏe mạnh suốt đời.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
