Sau một tuần làm việc căng thẳng, không ít người nhận thấy cơ thể xuất hiện một số phản ứng dị ứng. Những vấn đề lặp lại khiến cụm từ “dị ứng cảm xúc” trở nên phổ biến. Tuy nhiên, cần hiểu đúng cơ chế này là gì để đánh giá chính xác sức khỏe tinh thần hiện tại.
Dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với một chất vốn thường vô hại đối với phần lớn mọi người, chẳng hạn phấn hoa, mạt bụi, lông động vật hoặc một loại thực phẩm. Cảm xúc không phải là một chất có thể đi vào cơ thể và kích hoạt phản ứng dị ứng theo cơ chế này, vì vậy không có xét nghiệm nào có thể xác định một người “dị ứng với nỗi buồn” hoặc “dị ứng với áp lực”.
Dù không phải dị nguyên, cảm xúc vẫn tạo ra những thay đổi sinh học có thật. Khi não nhận thấy một mối đe dọa, hệ thần kinh giao cảm và hệ thống điều hòa hormone căng thẳng được kích hoạt. Nhịp tim tăng, cơ bắp căng lên, nhịp thở thay đổi và sự chú ý tập trung vào tình huống trước mắt. Phản ứng này có thể hữu ích trong thời gian ngắn vì giúp con người xử lý một cuộc tranh luận, bài thuyết trình hoặc tình huống nguy hiểm. Tuy nhiên, nếu áp lực liên tục lặp lại mà cơ thể không có đủ thời gian hồi phục, giấc ngủ, nhịp sinh học, tiêu hóa và hành vi ăn uống có thể bị xáo trộn. Đây là lý do nhiều người cảm thấy “cứ lo lắng là cơ thể lại phát bệnh”, dù cơ chế thực sự không phải dị ứng với cảm xúc.
Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (National Center for Complementary and Integrative Health – NCCIH) cho biết căng thẳng kéo dài có thể góp phần gây ra hoặc làm nặng thêm nhiều vấn đề sức khỏe. Tuy vậy, không nên hiểu hệ miễn dịch chỉ đơn giản ở trạng thái “mạnh” hoặc “yếu”. Hệ thống này gồm nhiều loại tế bào và nhiều nhánh phản ứng khác nhau, do đó tác động của căng thẳng còn phụ thuộc vào mức độ, thời gian kéo dài và tình trạng sức khỏe của từng người.
Trong một đợt căng thẳng cấp tính, cơ thể có thể tạm thời huy động một số thành phần miễn dịch để sẵn sàng đối phó với nguy cơ. Ngược lại, khi căng thẳng trở thành mạn tính, các tín hiệu hormone lặp đi lặp lại có thể làm quá trình điều hòa miễn dịch mất cân bằng và duy trì tình trạng viêm ở mức thấp. Một phân tích tổng hợp lớn cũng cho thấy loại căng thẳng, thời gian kéo dài và đặc điểm của người tham gia có thể tạo ra những kiểu thay đổi miễn dịch khác nhau. Vì thế, nhận định “stress làm suy giảm miễn dịch” chỉ phản ánh một phần vấn đề nếu không xét đến bối cảnh cụ thể.
Giấc ngủ là một trong những cầu nối dễ nhận thấy nhất giữa căng thẳng và triệu chứng thể chất. Người thường xuyên lo âu có thể khó đi vào giấc ngủ, thức khuya hoặc tỉnh giấc nhiều lần. Khi ngủ không đủ, tâm trạng dễ trở nên tiêu cực hơn và cảm giác đau, ngứa hoặc khó chịu cũng có thể tăng lên. Một cơn ngứa nhẹ vì thế trở nên khó chịu hơn, người bệnh gãi nhiều hơn, da bị tổn thương và việc mất ngủ lại tiếp tục kéo dài. Nếu không nhận diện được vòng lặp này, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng càng căng thẳng càng mất ngủ, càng mất ngủ thì triệu chứng càng nặng.
 |
Áp lực có thể làm cảm nhận ngứa và khó chịu rõ hơn, nhưng cảm xúc không phải một dị nguyên.
Da, đường thở và đường ruột đều có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thần kinh và hệ miễn dịch. Khi căng thẳng kéo dài, người bệnh có thể ngủ kém, gãi nhiều hơn, quên dùng thuốc hoặc thay đổi chế độ ăn uống. Đồng thời, họ cũng có xu hướng tiếp xúc nhiều hơn với những tác nhân kích thích như khói thuốc, rượu bia, thức ăn nhiều đường hoặc môi trường nóng bức. Sự kết hợp giữa thay đổi sinh học và hành vi có thể khiến viêm da cơ địa, mề đay, hen hoặc triệu chứng tiêu hóa trở nên khó kiểm soát hơn.
Đối với viêm da cơ địa, stress thường được xem là yếu tố làm bệnh bùng phát chứ không phải nguyên nhân duy nhất gây bệnh. Hàng rào bảo vệ da, yếu tố di truyền, môi trường, chất kích ứng và phản ứng miễn dịch đều tham gia vào quá trình hình thành triệu chứng. Vì vậy, các kỹ thuật thư giãn có thể hỗ trợ nhưng không thể thay thế dưỡng ẩm, tránh chất kích ứng hoặc sử dụng thuốc theo chỉ định. Nếu người bệnh chỉ tập trung “giảm stress” nhưng bỏ điều trị da, đợt viêm vẫn có thể kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn.
Mề đay cũng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như nóng, lạnh, áp lực lên da, nhiễm trùng, thuốc hoặc thực phẩm. Trong một số trường hợp, bác sĩ không tìm được tác nhân rõ ràng. Căng thẳng có thể làm cảm giác ngứa tăng lên hoặc khiến các đợt nổi mề đay xuất hiện thường xuyên hơn, nhưng không nên vội cho rằng mọi nốt đỏ trên da đều do tâm lý. Việc quy kết quá sớm có thể khiến người bệnh bỏ qua một loại thuốc, thực phẩm hoặc yếu tố môi trường đang thực sự kích hoạt phản ứng.
Với hen, cảm xúc mạnh có thể làm nhịp thở thay đổi và kích hoạt triệu chứng ở một số người có đường thở nhạy cảm. Người bệnh vẫn cần tuân thủ kế hoạch kiểm soát hen, sử dụng thuốc hít đúng kỹ thuật và nhận diện những tác nhân kích phát quen thuộc. Bài tập thở có thể giúp người bệnh bình tĩnh và điều hòa nhịp thở, nhưng không thể thay thế thuốc cắt cơn khi đã được bác sĩ chỉ định.
Trên mạng xã hội, cụm từ “rối loạn miễn dịch” thường được sử dụng để giải thích mọi biểu hiện như mệt mỏi, đau nhức, đầy bụng, mất ngủ hoặc nổi mẩn. Tuy nhiên, trong y khoa, bệnh tự miễn là một nhóm bệnh có tiêu chuẩn chẩn đoán cụ thể, xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công nhầm vào các mô của chính cơ thể. Căng thẳng có thể liên quan đến đợt bùng phát của một số bệnh tự miễn, nhưng chỉ riêng yếu tố này không đủ để kết luận một người đã mắc bệnh.
Các triệu chứng như mệt mỏi, đau đầu, khó ngủ hoặc rối loạn tiêu hóa rất phổ biến và có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, trầm cảm hoặc rối loạn lo âu. Nếu quy tất cả cho cortisol hoặc “miễn dịch yếu”, người bệnh có thể trì hoãn việc kiểm tra những nguyên nhân có khả năng điều trị.
Xét nghiệm miễn dịch cũng không nên được thực hiện tràn lan chỉ vì một người đang căng thẳng hoặc thường xuyên mệt mỏi. Một kết quả lệch nhẹ chưa chắc đã mang ý nghĩa bệnh lý nếu không phù hợp với triệu chứng và kết quả khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ lựa chọn xét nghiệm dựa trên biểu hiện cụ thể, thời gian kéo dài và cơ quan bị ảnh hưởng, thay vì kiểm tra hàng loạt chỉ để tìm một con số bất thường.
 |
Stress thường làm triệu chứng nặng lên thông qua vòng lặp giữa giấc ngủ, hành vi và cảm nhận cơ thể.
Thay vì cố tìm một khoảnh khắc cảm xúc duy nhất, bạn nên quan sát xem triệu chứng có thường xuyên xuất hiện trong cùng một bối cảnh hay không. Có thể ghi nhật ký trong khoảng hai tuần, bao gồm thời gian ngủ, mức độ căng thẳng, thức ăn đã sử dụng, thuốc đã dùng và những biểu hiện trên da, đường thở hoặc đường tiêu hóa. Nhật ký không thay thế chẩn đoán, nhưng giúp người bệnh và bác sĩ nhận ra mối liên hệ giữa triệu chứng với sinh hoạt hằng ngày.
Nếu phát ban thường xuất hiện sau một loại thực phẩm, thuốc hoặc lần tiếp xúc cụ thể, cần ghi rõ thời điểm tiếp xúc và khoảng thời gian từ lúc tiếp xúc đến khi triệu chứng xuất hiện. Chụp ảnh vùng da dưới ánh sáng tốt cũng có thể hỗ trợ bác sĩ vì tổn thương đôi khi đã biến mất trước ngày khám. Tuy nhiên, không nên tự ăn hoặc sử dụng lại sản phẩm từng gây phản ứng nghiêm trọng để “kiểm chứng”, bởi lần phản ứng sau có thể nguy hiểm hơn.
Đối với cảm giác hồi hộp hoặc hụt hơi, cần chú ý xem có đi kèm khò khè, sưng môi, đau ngực, chóng mặt hoặc ngất hay không. Cơn hoảng loạn và phản vệ đều có thể tạo ra cảm giác sợ hãi và khó thở, nhưng cách xử trí hoàn toàn khác nhau. Nếu triệu chứng tiến triển nhanh hoặc không thể xác định nguyên nhân, nên ưu tiên cấp cứu thay vì chỉ cố gắng tập thở tại nhà.
Giảm căng thẳng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những thay đổi lớn. Một thói quen nhỏ nhưng được duy trì đều đặn, chẳng hạn tắt màn hình sớm hơn 20 phút, đi bộ nhẹ sau bữa tối hoặc dành vài phút thở chậm trước khi ngủ, có thể dễ thực hiện hơn một kế hoạch quá tham vọng. Các kỹ thuật thư giãn cơ, thiền chánh niệm hoặc thở có kiểm soát có thể hỗ trợ một số người, nhưng đây chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không phải bài kiểm tra ý chí.
Song song với việc chăm sóc tinh thần, người bệnh vẫn cần duy trì thuốc dị ứng, thuốc hen hoặc các sản phẩm chăm sóc da theo kế hoạch đã được hướng dẫn. Nếu lịch làm việc khiến bạn thường xuyên quên thuốc, có thể đặt thông báo nhắc giờ hoặc để thuốc ở vị trí an toàn, dễ nhìn thấy. Không nên tự tăng liều thuốc kháng histamine hoặc thay đổi thuốc chỉ vì triệu chứng nặng hơn trong một tuần căng thẳng.
Khi lo âu kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ hoặc các mối quan hệ, việc trao đổi với người thân, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là cần thiết. Trị liệu tâm lý có thể giúp người bệnh thay đổi cách ứng phó với áp lực, trong khi thuốc có thể được cân nhắc tùy theo chẩn đoán. Tìm kiếm sự hỗ trợ không có nghĩa triệu chứng thể chất chỉ là tưởng tượng, mà là cách chăm sóc đồng thời cả hai mặt của vấn đề.
 |
Nhật ký triệu chứng giúp bác sĩ phân biệt tác nhân dị ứng, bệnh nền và ảnh hưởng của căng thẳng.
Bạn có thể tiếp tục theo dõi tại nhà nếu triệu chứng nhẹ, đã từng được bác sĩ đánh giá và cải thiện khi áp dụng kế hoạch chăm sóc quen thuộc. Trong thời gian này, nên duy trì lịch ngủ, ăn uống và dùng thuốc đều đặn, đồng thời ghi lại những tác nhân có khả năng liên quan. Nếu đợt bùng phát kéo dài hơn bình thường, phát ban tái diễn, ngứa đến mức mất ngủ, ho hoặc khò khè tăng lên hay cách xử trí cũ không còn hiệu quả, bạn nên đặt lịch khám.
Cần cấp cứu ngay khi xuất hiện sưng môi, lưỡi hoặc họng; khó thở hoặc khò khè tăng nhanh; chóng mặt hoặc ngất sau khi tiếp xúc với một tác nhân. Người đã được kê bút tiêm adrenaline cần sử dụng đúng theo kế hoạch và gọi cấp cứu, không nên chờ thuốc kháng histamine phát huy tác dụng. Đau ngực nghiêm trọng, ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc không còn khả năng bảo đảm an toàn cho chính mình cũng là những tình huống cần được hỗ trợ khẩn cấp.
Căng thẳng có thể tác động đến hệ miễn dịch, giấc ngủ và hành vi, từ đó làm một số bệnh dị ứng, bệnh da hoặc hen trở nên khó kiểm soát hơn. Tuy nhiên, cơ thể không thật sự “dị ứng với cảm xúc”. Thay vì quy mọi triệu chứng cho vấn đề tâm lý, cần nhìn vào toàn bộ vòng lặp giữa áp lực, giấc ngủ, thói quen sinh hoạt và biểu hiện của cơ thể. Duy trì điều trị, ghi nhật ký triệu chứng và tìm kiếm sự hỗ trợ khi sức khỏe tinh thần bị ảnh hưởng sẽ giúp bạn xử lý đúng nguyên nhân. Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào kể trên, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
