Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) nhấn mạnh có thể đảo ngược tiền tiểu đường hoặc phòng ngừa, trì hoãn tiểu đường type 2 bằng thay đổi lối sống đã được chứng minh. Và cơ hội ấy nằm ở việc hiểu chỉ số, thay đổi lối sống và xét nghiệm đường huyết định kỳ.
Tiền tiểu đường xảy ra khi đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đạt ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường type 2. CDC cho biết xét nghiệm A1C phản ánh đường huyết trung bình khoảng 3 tháng; mức dưới 5,7 phần trăm thường được xem là bình thường, 5,7 đến 6,4 phần trăm là tiền tiểu đường và từ 6,5 phần trăm trở lên là đái tháo đường. Xét nghiệm đường huyết lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose cũng có thể được dùng tùy trường hợp.
Điểm nguy hiểm là phần lớn người có tiền tiểu đường không thấy triệu chứng rõ. Họ vẫn ăn uống, đi làm, chăm gia đình như thường, chỉ đôi khi mệt sau bữa ăn, buồn ngủ nhiều hoặc tăng vòng bụng mà không liên hệ đến đường huyết. Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK) giải thích kháng insulin khiến cơ thể đáp ứng với insulin kém hơn, từ đó glucose trong máu dễ tăng. Khi tuyến tụy phải làm việc bù trong thời gian dài, nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường type 2 sẽ cao hơn.
Đây là tín hiệu rõ nhất, nhưng nhiều người lại ít nhớ con số của mình. Nếu kết quả A1C rơi vào vùng tiền tiểu đường, cơ thể đang cho thấy đường huyết trung bình đã vượt ngưỡng bình thường. Tình huống thực tế là người đi khám sức khỏe công ty, thấy A1C 6,1 phần trăm, bác sĩ dặn ăn uống vận động lại nhưng sau đó bỏ quên vì chưa đau ở đâu. Chính sự “chưa đau” này khiến cơ hội can thiệp sớm bị trôi qua.
Mức độ theo dõi nên là có kế hoạch rõ: hỏi bác sĩ khi nào xét nghiệm lại, cần kiểm tra thêm đường huyết lúc đói hay mỡ máu không, và mục tiêu thay đổi trong 3 đến 6 tháng là gì. Không nên tự gắn nhãn mình đã mắc đái tháo đường, nhưng cũng không nên xem kết quả tiền tiểu đường là vô nghĩa. Nó là đèn vàng đủ sớm để đổi hướng.
 |
Tiền tiểu đường thường được phát hiện qua xét nghiệm, không phải qua cảm giác hằng ngày.
Không phải ai tiền tiểu đường cũng béo rõ, nhưng mỡ tập trung quanh bụng là dấu hiệu đáng chú ý. Có người cân nặng chỉ tăng vài ký, nhưng quần chật ở bụng, ngồi lâu thấy nặng nề và sau ăn dễ buồn ngủ hơn. Tình huống này thường bị xem là “tướng tuổi trung niên”, trong khi nó có thể liên quan đến kháng insulin và lối sống ít vận động. Vòng bụng là dữ kiện thực tế nên theo dõi cùng xét nghiệm.
Mức độ theo dõi là đo vòng bụng định kỳ, xem cân nặng, huyết áp, mỡ máu và đường huyết cùng nhau. CDC và NIDDK đều nhấn mạnh giảm một phần cân nặng khi có thừa cân có thể giúp giảm nguy cơ tiến triển. Điều cần tránh là nhịn ăn cực đoan khiến mệt, sau đó ăn bù và bỏ cuộc. Mục tiêu nên là giảm chậm, đều, ăn đủ đạm, rau, chất xơ và giảm đồ uống có đường.
Buồn ngủ sau ăn không tự động đồng nghĩa với tiền tiểu đường, nhưng nếu nó lặp lại nhiều, đi cùng bữa ăn quá nhiều tinh bột tinh chế hoặc đồ ngọt, người đọc nên chú ý. Tình huống thực tế là bữa trưa nhiều cơm trắng, nước ngọt, bánh ngọt, sau đó 30 đến 60 phút mắt díp lại, đầu nặng và muốn uống thêm cà phê sữa. Cơ thể có thể đang dao động năng lượng mạnh sau bữa ăn, nhất là khi nền vận động thấp.
Mức độ theo dõi là ghi lại bữa ăn nào làm triệu chứng rõ hơn, thử điều chỉnh khẩu phần và trao đổi với bác sĩ nếu có yếu tố nguy cơ. Không cần cắt bỏ hoàn toàn cơm hay trái cây, nhưng cần nhìn tỷ lệ trong bữa: rau, đạm, chất béo lành mạnh và lượng tinh bột vừa sức. Nếu đã có kết quả A1C tiền tiểu đường, các phản ứng sau ăn là gợi ý để thay đổi thực đơn cụ thể hơn.
Một ngày ngồi 8 đến 10 tiếng, đi lại ít và tối về nằm xem điện thoại là kiểu sinh hoạt rất phổ biến. Vấn đề là cơ bắp là nơi sử dụng glucose quan trọng; khi ít vận động, cơ thể có ít cơ hội tiêu hao đường sau bữa ăn. Tình huống thường gặp là người làm văn phòng dự định tập thể dục nhưng luôn trì hoãn vì mệt, trong khi đường huyết và vòng bụng tăng từ từ qua từng năm. Đây là cơ hội đảo ngược rõ ràng vì hành vi có thể chỉnh từng bước.
Mức độ theo dõi không nhất thiết bắt đầu bằng phòng gym. Có thể đi bộ sau ăn, đứng dậy mỗi giờ, chọn cầu thang khi phù hợp và đặt lịch vận động như một cuộc hẹn. CDC khuyến nghị chương trình thay đổi lối sống trong National Diabetes Prevention Program giúp người tham gia ăn lành mạnh hơn, hoạt động thể chất nhiều hơn và duy trì động lực. Với người có bệnh tim mạch, đau khớp hoặc tuổi cao, nên hỏi bác sĩ trước khi tăng cường độ.
 |
Thay đổi khẩu phần bền vững quan trọng hơn kiêng cực đoan trong vài ngày rồi bỏ cuộc.
Tiền sử gia đình không phải điều có thể thay đổi, nhưng là lý do để hành động sớm hơn. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường type 2, người đọc nên nghiêm túc hơn với xét nghiệm định kỳ, vòng bụng, huyết áp và thói quen ăn uống. Tình huống thực tế là trong nhà đã có người phải uống thuốc tiểu đường lâu năm, nhưng các thành viên khác vẫn dùng chung kiểu ăn nhiều tinh bột, ít rau, ngồi nhiều và thức khuya. Môi trường gia đình có thể làm nguy cơ cộng dồn.
Mức độ theo dõi nên là chủ động tầm soát, nhất là sau 35 đến 45 tuổi hoặc khi có thừa cân. CDC khuyến nghị xét nghiệm A1C cho người trên 45 tuổi và người trẻ hơn nếu có thừa cân kèm yếu tố nguy cơ. Biết sớm không phải để sợ, mà để điều chỉnh khi cơ thể còn đáp ứng tốt. Một gia đình cùng đổi bữa ăn và đi bộ sau bữa tối thường dễ duy trì hơn một người cố làm một mình.
Nhiều người từng kéo A1C xuống gần bình thường, sau đó dừng kiểm tra vì nghĩ đã khỏi hẳn. Vài tháng sau, công việc căng, ngủ muộn, ăn ngoài nhiều hơn và cân nặng tăng lại, đường huyết có thể quay về vùng nguy cơ. Tình huống này phổ biến vì tiền tiểu đường là vấn đề liên quan đến thói quen dài hạn, không phải một đợt điều trị ngắn. Đảo ngược không có nghĩa là miễn nhiễm vĩnh viễn.
Mức độ theo dõi là duy trì tái kiểm tra theo lịch bác sĩ, thường dựa vào chỉ số ban đầu và nguy cơ cá nhân. Nếu A1C đã tốt hơn, đó là bằng chứng việc thay đổi có hiệu quả, không phải lý do bỏ hết. Người đọc nên giữ vài thói quen trụ cột: bữa ăn ổn định, vận động sau ăn, ngủ đủ, cân nặng hợp lý và khám định kỳ. Khi có giai đoạn bận rộn, hãy giảm mục tiêu nhưng đừng bỏ trắng.
 |
A1C giúp nhìn đường huyết trung bình khoảng 3 tháng và theo dõi hiệu quả thay đổi lối sống.
Thực phẩm là phần dễ thấy nhất: đồ uống có đường, bánh ngọt, cơm hoặc bún phở quá nhiều so với mức vận động, ăn khuya và nhâm nhi liên tục. Nhưng chỉ nhìn món ăn là chưa đủ. Hành vi ngồi lâu, thiếu ngủ, stress, hút thuốc và uống rượu bia cũng có thể làm cơ thể khó kiểm soát đường huyết hơn. Môi trường sống như lịch làm việc thất thường, gia đình hay tích trữ đồ ngọt, ít không gian đi bộ hoặc ăn ngoài liên tục khiến thay đổi trở nên khó bền.
Nền sức khỏe gồm thừa cân, béo bụng, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, ngưng thở khi ngủ hoặc tiền sử đái tháo đường thai kỳ. NIDDK giải thích rằng kháng insulin làm tế bào cơ, mỡ và gan đáp ứng với insulin kém, khiến glucose dễ ở lại trong máu. Vì vậy, kế hoạch đảo ngược tiền tiểu đường phải nhìn toàn bộ lối sống và bệnh nền, không chỉ đổi một món ăn hoặc uống thêm thực phẩm chức năng.
Nên gặp bác sĩ nếu A1C nằm trong vùng tiền tiểu đường, đường huyết lúc đói 100 đến 125 mg/dL, tăng cân quanh bụng, có tăng huyết áp, mỡ máu cao, gan nhiễm mỡ hoặc tiền sử gia đình đái tháo đường type 2. Cần khám sớm nếu có khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, mờ mắt, vết thương lâu lành hoặc mệt bất thường. Bác sĩ sẽ giúp xác định cần theo dõi bao lâu, có cần thuốc trong một số trường hợp hay không và mục tiêu nào phù hợp với tuổi, bệnh nền, công việc.
Đảo ngược tiền tiểu đường là cơ hội thật, nhưng chỉ có giá trị khi người bệnh hành động trước khi đường huyết vượt xa hơn. Ba việc quan trọng nhất là biết chỉ số của mình, thay đổi ăn uống và vận động theo cách duy trì được, rồi tái kiểm tra đúng hẹn. Đừng chủ quan chỉ vì cơ thể chưa có triệu chứng. Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
