Cầm tờ kết quả siêu âm tim ghi dòng chữ "hở van tim", không ít người bủn rủn tay chân, nghĩ mình mắc bệnh nan y và sắp phải lên bàn mổ. Thế nhưng, đa số các trường hợp hở van nhẹ chỉ là biến đổi sinh lý tự nhiên vô hại.
Quả tim của con người được ví như một trạm bơm trung tâm vận hành không ngừng nghỉ suốt cả cuộc đời, đảm nhận nhiệm vụ bơm máu giàu oxy đi nuôi dưỡng toàn bộ các cơ quan và hút máu nghèo oxy trở về phổi để tái tạo. Để dòng máu luôn di chuyển trơn tru theo một chiều nhất định từ buồng tim này sang buồng tim khác mà không bị chảy ngược lại, quả tim được trang bị bốn cánh cửa cơ học cực kỳ tinh xảo gọi là van tim.
Bốn chiếc van này bao gồm: van hai lá nằm giữa tâm nhĩ trái và tâm thất trái, van ba lá nằm giữa tâm nhĩ phải và tâm thất phải, van động mạch chủ nằm giữa tâm thất trái và động mạch chủ, cùng van động mạch phổi nằm giữa tâm thất phải và động mạch phổi.
Trong trạng thái sinh lý hoàn toàn khỏe mạnh, các van tim này hoạt động nhịp nhàng theo từng nhát bóp của cơ tim. Khi cơ tim co bóp tống máu đi, các lá van sẽ mở rộng tối đa để dòng máu lưu thông tự do với áp lực thấp nhất. Ngay khi nhát bóp kết thúc và cơ tim bắt đầu giãn ra để hút máu về, các lá van này sẽ lập tức khép chặt lại như một chiếc khóa kín khí, ngăn chặn tuyệt đối dòng máu không bị phụt ngược trở lại buồng tim trước đó. Nhờ cơ chế đóng mở hoàn hảo này, áp lực trong các buồng tim luôn được duy trì ở mức cân bằng, giúp quả tim hoạt động bền bỉ qua hàng thập kỷ mà không bị quá tải.
Hở van tim là tình trạng bệnh lý xảy ra khi một hoặc nhiều lá van tim bị tổn thương, méo mó, giãn rộng hoặc thoái hóa, khiến chúng không thể khép kín hoàn toàn vào thời điểm buồng tim co bóp hoặc thư giãn. Khi cánh cửa này bị hở một khe nhỏ, một lượng máu nhất định sẽ rò rỉ và phụt ngược trở lại buồng tim phía sau. Để bù đắp lại lượng máu bị thất thoát do dòng trào ngược này, quả tim bắt buộc phải làm việc cật lực hơn, co bóp mạnh hơn và nhanh hơn nhằm đảm bảo cung cấp đủ lượng máu đi nuôi cơ thể.
Rất nhiều người sau khi đi khám sức khỏe định kỳ hoặc khám tổng quát tại bệnh viện, cầm trên tay tờ kết quả siêu âm tim Doppler màu ghi dòng chữ "Hở van hai lá 1/4" hay "Hở van ba lá 1/4" liền rơi vào trạng thái hoang mang tột độ, nghĩ rằng mình đã mắc bệnh tim hiểm nghèo và sắp phải phẫu thuật mổ tim. Sự hoảng sợ này phần lớn xuất phát từ việc thiếu kiến thức y khoa nền tảng và sự diễn giải chưa cặn kẽ của bác sĩ trong những buổi khám đông đúc. Trên thực tế, hở van tim được y học phân loại thành nhiều cấp độ rất khác nhau, từ hoàn toàn sinh lý vô hại cho đến những tổn thương bệnh lý nặng cần can thiệp phẫu thuật khẩn cấp.
Trong chuyên khoa tim mạch, các bác sĩ chia mức độ hở van tim thành 4 mức độ chính dựa trên tỷ lệ dòng máu trào ngược đo được trên siêu âm Doppler màu: mức độ 1/4 là hở nhẹ, mức độ 2/4 là hở trung bình, mức độ 3/4 là hở nặng và mức độ 4/4 là hở rất nặng.
Hở van tim mức độ nhẹ 1/4 (đôi khi là 1.5/4 đối với van ba lá hoặc van động mạch phổi) ở những người trẻ tuổi, không có bất kỳ triệu chứng mệt mỏi hay khó thở nào, thường được gọi là hở van tim sinh lý. Bạn có thể hình dung nó giống như một cánh cửa gỗ trong nhà dù được đóng rất khít nhưng vẫn có một khe hở nhỏ cỡ sợi chỉ cho phép một luồng gió mỏng lọt qua. Cấu trúc lá van của bạn hoàn toàn mềm mại, thanh mảnh, các dây chằng và cột cơ giữ van vẫn chắc chắn, không hề có hiện tượng viêm nhiễm hay xơ vôi.
Dòng máu phụt ngược ở mức độ 1/4 là cực kỳ nhỏ, hoàn toàn không làm thay đổi huyết động học của tim và không gây ra bất kỳ gánh nặng nào cho các buồng tim. Đa số dân số trưởng thành khỏe mạnh khi siêu âm tim bằng các dòng máy Doppler hiện đại có độ nhạy cao đều có thể phát hiện dòng hở sinh lý này. Tình trạng này hoàn toàn không phải là bệnh tật, không cần phải uống bất kỳ viên thuốc nào, không cần kiêng khem vận động và không bao giờ chuyển biến thành suy tim nếu bạn duy trì lối sống lành mạnh.
Ngược lại hoàn toàn với hở sinh lý, hở van tim bệnh lý là khi mức độ hở từ 2/4 trở lên (đặc biệt là 3/4 và 4/4), hoặc ngay cả khi hở nhẹ 1/4 nhưng trên nền một lá van đã bị biến dạng cấu trúc nặng nề như sa van, rách van, đứt dây chằng giữ van, hoặc bị vôi hóa dày đặc do bệnh thấp tim cũ. Khi dòng trào ngược lớn, buồng tim nhận máu ngược sẽ bị ứ đọng một lượng máu khổng lồ sau mỗi chu kỳ co bóp.
Theo năm tháng, để chứa thêm lượng máu ứ này, buồng tim bắt buộc phải giãn to ra, thành cơ tim bị kéo căng mỏng dần và lực co bóp cơ tim bắt đầu suy giảm. Quá trình này được gọi là tái cấu trúc tim bất lợi, và đây chính là con đường trực tiếp dẫn tới bệnh suy tim mạn tính, ứ huyết tại phổi và hình thành các cục máu đông nguy hiểm bên trong buồng tim.
 |
Bác sĩ chuyên khoa tim mạch phân tích kết quả siêu âm Doppler giúp người bệnh phân biệt hở van sinh lý và hở bệnh lý.
Van tim không tự nhiên bị hở nặng nếu không có những tác nhân bệnh lý âm thầm phá hủy cấu trúc của nó qua thời gian. Việc tìm ra chính xác nguyên nhân gây hở van đóng vai trò quyết định đến phác đồ điều trị lâu dài của bác sĩ:
- Bệnh thấp tim (di chứng sốt thấp khớp sau viêm họng liên cầu): Đây từng là thủ phạm hàng đầu gây hở van tim ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Bệnh thường khởi phát từ thời thơ ấu (từ 5 đến 15 tuổi) sau một đợt viêm họng do vi khuẩn liên cầu tan máu beta nhóm A không được điều trị dứt điểm bằng kháng sinh đủ liều. Cơ thể sinh ra kháng thể chống lại vi khuẩn nhưng lại tấn công nhầm vào các mô liên kết của lá van tim (phản ứng tự miễn). Quá trình viêm âm ỉ kéo dài hàng chục năm khiến các mép van tim bị dính lại, bờ van dày cộm, co rút và vôi hóa, dẫn đến tình trạng vừa hẹp vừa hở van hai lá hoặc van động mạch chủ khi bước vào tuổi trung niên.
- Thoái hóa van do tuổi tác và xơ vữa động mạch: Khi tuổi tác ngày càng cao, cùng với quá trình lão hóa chung của cơ thể, các lá van tim phải đóng mở hàng tỷ lần trong suốt cuộc đời sẽ dần bị mất đi tính đàn hồi. Canxi và các mảng xơ vữa lắng đọng ngày càng nhiều vào gốc van và rìa van, làm lá van trở nên giòn, cứng đờ và không thể khép kín lại được. Tình trạng này rất phổ biến ở những người cao tuổi có kèm theo tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu kéo dài.
- Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn: Đây là một cấp cứu nội khoa tim mạch cực kỳ nguy hiểm. Vi khuẩn hoặc nấm từ các ổ nhiễm trùng ngoài da, nhiễm trùng răng miệng (như sau khi nhổ răng không đảm bảo vô khuẩn) hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu đi vào dòng máu và bám dính vào bề mặt lá van tim. Tại đây, chúng hình thành các nốt sùi loét, ăn thủng lá van hoặc làm đứt các dây chằng treo van chỉ trong vài ngày đến vài tuần, gây ra cơn hở van tim cấp tính dữ dội khiến người bệnh rơi vào suy tim cấp và phù phổi cấp nguy kịch.
- Bệnh mạch vành và thiếu máu cơ tim cục bộ: Các nhánh động mạch vành nuôi dưỡng quả tim bị tắc nghẽn sẽ khiến vùng cơ tim nuôi dưỡng các cột cơ giữ van tim bị thiếu máu hoặc hoại tử (nhồi máu cơ tim). Khi cột cơ giữ van bị đứt hoặc liệt, lá van sẽ bị bật ngược vào trong buồng tim khi tim co bóp, gây ra hở van hai lá cấp tính rất nặng nề.
Ở giai đoạn đầu, nhờ cơ chế bù trừ thích nghi tự nhiên của cơ thể, quả tim có thể âm thầm chịu đựng dòng hở trong nhiều năm mà không phát ra bất kỳ triệu chứng khó chịu nào. Người bệnh vẫn có thể làm việc và chơi thể thao bình thường. Tuy nhiên, khi buồng tim đã giãn đến mức giới hạn và cung lượng tim bắt đầu suy giảm, các triệu chứng cơ năng sẽ bắt đầu bộc lộ:
Đây là triệu chứng kinh điển và xuất hiện sớm nhất của tình trạng ứ huyết phổi do suy tim trái. Ban đầu, người bệnh chỉ cảm thấy hụt hơi, thở dốc khi leo cầu thang, mang vác đồ nặng hoặc đi bộ nhanh một đoạn dài. Dần dần, khó thở xuất hiện cả khi làm các việc nhẹ nhàng như quét nhà, tắm rửa.
Điểm đặc trưng là khi nằm ngửa ngực phẳng xuống giường để ngủ, máu từ phần dưới cơ thể dồn về tim nhiều hơn khiến áp lực tĩnh mạch phổi tăng vọt, người bệnh cảm thấy ngột ngạt nghẹt thở như bị ai bóp cổ, buộc phải ngồi bật dậy hoặc kê 2 đến 3 chiếc gối cao dưới lưng mới thở được.
Do một phần lượng máu bị phụt ngược lại buồng tim, lượng máu giàu oxy được bơm ra động mạch chủ đi nuôi các cơ bắp và não bộ bị sụt giảm nghiêm trọng. Người bệnh luôn trong trạng thái lờ đờ, uể oải, tay chân bủn rủn, đầu óc kém tập trung và suy giảm năng suất lao động rõ rệt.
Bên cạnh đó, khi tâm nhĩ trái bị giãn to do nhận dòng máu trào ngược lâu ngày, các đường dẫn truyền tín hiệu điện sinh học trong cơ tim sẽ bị xáo trộn, kích hoạt các cơn rối loạn nhịp tim nguy hiểm, phổ biến nhất là rung nhĩ. Người bệnh cảm nhận lồng ngực đập loạn xạ, lúc nhanh lúc chậm, tim đập thình thịch như muốn nhảy ra ngoài. Rung nhĩ còn làm tăng nguy cơ hình thành các cục máu đông trong buồng tim, có thể trôi lên não gây ra tai biến mạch máu não đột quỵ bất cứ lúc nào.
Khi hở van tim bên trái tiến triển nặng kéo dài sẽ dẫn tới tăng áp lực động mạch phổi và gây suy luôn cả tim phải. Lúc này, máu nghèo oxy từ tĩnh mạch ngoại biên không thể hút trọn vẹn về tim phải, dẫn đến hiện tượng ứ trệ tuần hoàn ngoại vi. Người bệnh sẽ thấy hai bàn chân và cẳng chân sưng phù múp míp, ấn ngón tay vào để lại vết lõm lâu đàn hồi, bụng trướng to do cổ trướng và gan sưng to gây đau tức vùng dưới sườn bên phải.
 |
Khó thở khi nằm đầu thấp buộc phải kê nhiều gối là dấu hiệu báo động hở van tim đã gây ứ huyết phổi.
Một câu hỏi lớn luôn đè nặng tâm lý người bệnh là liệu hở van tim có thể tự khỏi được không và khi nào thì bắt buộc phải can thiệp dao kéo. Cần khẳng định rằng, một lá van tim đã bị tổn thương rách, thủng hay thoái hóa về mặt cơ học thì không có bất kỳ loại thuốc tây, thuốc nam hay thảo mộc nào có thể làm nó liền lặn lại như ban đầu. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp hở van đều cần phải phẫu thuật.
Nếu bạn chỉ bị hở van mức độ nhẹ 1/4 hoặc 1.5/4 sinh lý, buồng tim hoàn toàn bình thường và không có triệu chứng gì, bạn tuyệt đối không cần phải dùng bất kỳ loại thuốc tim mạch nào. Việc bạn cần làm là duy trì lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, hạn chế rượu bia thuốc lá, tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn và tái khám siêu âm tim Doppler định kỳ mỗi 1 đến 2 năm một lần để theo dõi tiến triển của lá van.
Khi hở van tim ở mức độ 2/4 hoặc bắt đầu chớm 3/4 nhưng chức năng cơ tim vẫn còn tốt, mục tiêu của điều trị bằng thuốc không phải là chữa lành lá van, mà là giảm tải áp lực cho quả tim và ngăn chặn buồng tim giãn rộng. Bác sĩ chuyên khoa tim mạch sẽ kê đơn các nhóm thuốc phối hợp như thuốc lợi tiểu giúp đào thải bớt lượng muối và nước dư thừa ra ngoài qua đường tiểu, thuốc ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể giúp giãn mạch giảm tải cho tim, và thuốc chẹn beta giao cảm giúp kiểm soát nhịp tim đập chậm rãi, bảo tồn sức cơ tim. Thuốc chống đông máu bắt buộc phải dùng nếu người bệnh đã xuất hiện biến chứng rung nhĩ để ngăn ngừa huyết khối gây đột quỵ não.
Phẫu thuật là chỉ định bắt buộc khi mức độ hở van tim đã chuyển sang độ 3/4 hoặc 4/4 (hở nặng), kèm theo các bằng chứng rõ ràng trên siêu âm tim: buồng tim đã giãn vượt ngưỡng an toàn, phân suất tống máu của tim bắt đầu suy giảm, hoặc người bệnh đã xuất hiện các cơn khó thở nặng nề dù đã dùng thuốc tối ưu.
Hiện nay, y học hiện đại ưu tiên phương pháp phẫu thuật sửa van tim bảo tồn (tạo hình lá van, đặt vòng van nhân tạo thu hẹp lỗ van, khâu phục hồi dây chằng) vì phương pháp này giữ lại được van tự nhiên của người bệnh, giúp tim hoạt động sinh lý nhất và người bệnh không phải dùng thuốc chống đông máu suốt đời.
Trong trường hợp lá van đã bị vôi hóa nát vụn hoặc biến dạng hoàn toàn không thể sửa được, bác sĩ sẽ tiến hành thay van tim nhân tạo. Có hai loại van nhân tạo chính: van cơ học có độ bền vĩnh viễn suốt đời nhưng người bệnh bắt buộc phải uống thuốc chống đông kháng vitamin K và xét nghiệm máu định kỳ suốt đời; và van sinh học không cần dùng thuốc chống đông kéo dài nhưng tuổi thọ của van chỉ kéo dài từ 10 đến 15 năm và sẽ bị thoái hóa dần theo thời gian.
Đối với những bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh nền nặng không thể chịu đựng được một cuộc mổ hở xẻ xương ức, y học ngày nay đã phát triển kỹ thuật sửa van qua ống thông tĩnh mạch đùi cực kỳ hiện đại (như kỹ thuật MitraClip kẹp van hai lá) giúp người bệnh hồi phục nhanh chóng chỉ sau vài ngày nằm viện.
Bên cạnh việc tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, lối sống hàng ngày đóng vai trò chiếc phanh hãm tốc độ tiến triển của bệnh:
- Chế độ ăn nhạt giảm muối là nguyên tắc sống còn. Muối natri có đặc tính hút giữ nước trong lòng mạch, làm tăng huyết áp và tăng gánh nặng tống máu cho tâm thất. Bạn nên giảm bớt nước mắm, bột canh nêm nếm, tuyệt đối tránh xa các thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, đồ hộp và mì gói.
- Duy trì vận động thể lực vừa sức và phù hợp. Người bị hở van tim không nên ngồi thụ động một chỗ nhưng cũng tuyệt đối không được tập các môn thể thao đối kháng mạnh hoặc cử tạ nặng. Đi bộ bằng phẳng khoảng 30 phút mỗi ngày, tập yoga nhẹ nhàng hoặc đạp xe chậm là những hình thức rèn luyện rất tốt giúp tăng cường sức bền cơ tim.
- Vệ sinh răng miệng sạch sẽ và phòng ngừa viêm nội tâm mạc. Mỗi khi đi khám nha khoa để nhổ răng, lấy cao răng sâu hoặc làm các thủ thuật xâm lấn đường tiêu hóa, tiết niệu, bạn bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ biết mình có bệnh hở van tim để được uống kháng sinh dự phòng trước thủ thuật, ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập vào dòng máu làm tổ trên lá van tim.
Phát hiện hở van tim không phải là một bản án chung thân đen tối khiến bạn phải từ bỏ mọi hoạt động sống thường nhật. Điều cốt lõi là bạn cần đi khám chuyên khoa tim mạch để xác định chính xác mức độ hở là sinh lý hay bệnh lý. Hãy chủ động lắng nghe nhịp đập của trái tim, kiểm tra siêu âm định kỳ và giữ một tinh thần lạc quan, bạn hoàn toàn có thể chung sống hòa bình với căn bệnh này và bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của mình dài lâu.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
