Cảm giác tối sầm mặt mày, chao đảo phải vịn chặt vào tường mỗi khi ngồi bật dậy thường xảy ra ở người cao tuổi hay ở người trẻ thiếu máu hay lao lực. Hiện tượng hạ huyết áp tư thế đứng này tiềm ẩn rủi ro té ngã chấn thương rất lớn nếu không hiểu đúng căn nguyên.
Đang ngồi xem tivi hay vừa thức dậy bước chân xuống giường, bạn bỗng thấy trước mắt tối sầm lại, đầu óc chao đảo, hai tai lùng bùng và phải vội vàng bám chặt vào mép bàn để khỏi ngã quỵ. Tình trạng này rất phổ biến và thường bị xem nhẹ với câu nói cửa miệng: "Chắc do thiếu máu não thoáng qua thôi".
Thực chất, biểu hiện này rất có thể là triệu chứng của hạ huyết áp tư thế đứng. Dù người cao tuổi là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất do nguy cơ té ngã gãy xương, hiện tượng này hoàn toàn có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào - từ những bạn trẻ ăn kiêng khắt khe, dân văn phòng ngồi lì cả ngày cho đến phụ nữ mang thai.
Hãy hình dung mạch máu trong cơ thể như một hệ thống ống nước tuần hoàn. Khi bạn đang nằm hoặc ngồi, máu được phân bố khá đều khắp cơ thể và lên não rất dễ dàng.
Khi bạn đứng bật dậy, dưới tác động của trọng lực trái đất, khoảng 500 đến 800ml máu sẽ lập tức bị dồn tụt xuống phần thấp nhất của cơ thể là hai cẳng chân và vùng bụng. Điều này khiến lượng máu quay về tim bị giảm sút đột ngột, kéo theo huyết áp tụt dốc.
Ở người có hệ mạch khỏe mạnh, cơ thể sẽ phản xạ thần kinh cực nhanh trong tích tắc: tim đập nhanh hơn vài nhịp, các mạch máu ở chân co thắt chặt lại để "bơm" máu ngược lên não. Nhưng khi cơ chế bù trừ này hoạt động chậm chạp hoặc bị rối loạn, lượng máu giàu oxy nuôi não bộ bị gián đoạn trong vài giây, gây ra cảm giác choáng váng, tối sầm mắt mũi và ngất xỉu.
Về mặt y khoa, hạ huyết áp tư thế đứng được xác định khi: huyết áp tâm thu (số trên) giảm từ 20 mmHg trở lên, hoặc huyết áp tâm trương (số dưới) giảm từ 10 mmHg trở lên trong vòng 3 phút sau khi đứng dậy.
Dưới đây là các nguyên nhân cốt lõi gây ra tình trạng này:
Đây là thủ phạm hàng đầu ở người trẻ tuổi và người hay chơi thể thao. Khi thời tiết nắng nóng đổ nhiều mồ hôi, bị sốt cao, tiêu chảy hoặc uống quá ít nước trong ngày, lượng dịch trong lòng mạch bị hao hụt. "Ống nước" không đầy thì áp lực bơm lên não chắc chắn sẽ bị sụt giảm nghiêm trọng khi đổi tư thế.
Người bệnh cao huyết áp uống thuốc hạ áp quá liều, người dùng thuốc lợi tiểu, thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt rất hay gặp tác dụng phụ này. Thuốc làm giãn nở mạch máu quá mức, khiến mạch không kịp co lại khi đứng lên.
 |
Đứng dậy quá đột ngột khiến máu bị dồn xuống chân, gây thiếu máu não tạm thời và choáng váng.
Càng lớn tuổi, thành mạch máu càng xơ vữa và trở nên trơ cứng, giảm độ đàn hồi. Các thụ thể cảm nhận huyết áp ở xoang cảnh của người già hoạt động rất chậm chạp, không kịp phát tín hiệu co mạch, khiến nguy cơ té ngã đập đầu, gãy xương đùi tăng cao vọt.
Những người mắc bệnh tiểu đường lâu năm thường bị tổn thương hệ thần kinh tự chủ (hệ thần kinh điều khiển tim mạch), khiến mạch máu mất khả năng tự động co thắt. Người bị suy tuyến giáp, suy tuyến thượng thận hoặc bệnh Parkinson cũng thường xuyên đối mặt với các cơn tụt huyết áp tư thế.
Số lượng hồng cầu trong máu quá ít khiến khả năng chuyên chở oxy lên não bị suy kiệt, làm các triệu chứng xây xẩm, lạnh tay chân lộ rõ hơn mỗi khi thay đổi độ cao của cơ thể.
 |
Đo huyết áp ở cả tư thế nằm và tư thế đứng là cách đơn giản nhất để chẩn đoán hạ huyết áp tư thế.
Nguyên tắc "3 bước chuyển tư thế từ từ": Buổi sáng khi thức dậy, tuyệt đối không bật dậy bước xuống giường ngay. Hãy nằm vươn vai 1 phút → Ngồi dậy thả lỏng hai chân ở mép giường, đung đưa cổ chân 1–2 phút → Nắm mở hai bàn tay rồi từ từ chống tay đứng thẳng dậy.
Kỹ thuật co cơ chống tụt áp: Khi vừa đứng lên mà cảm thấy hơi lảo đảo, hãy lập tức bắt chéo hai chân hình chữ X và siết chặt cơ đùi, cơ mông lại, hoặc nhón gót chân lên xuống. Thao tác này hoạt động như một "chiếc bơm cơ học" ép máu từ bắp chân chảy ngược về tim ngay lập tức.
Uống đủ nước lọc rải rác cả ngày: Uống một cốc nước ấm khoảng 200–300ml ngay sau khi ngủ dậy để bù lại lượng dịch mất đi sau một đêm.
Mang vớ ép y khoa: Với người lớn tuổi hoặc người bị giãn tĩnh mạch chân, mang vớ ép áp lực nhẹ ban ngày giúp ép chặt tĩnh mạch nông, ngăn không cho máu ứ đọng ở hai chi dưới.
Nếu cơn chóng mặt đi kèm đau tức ngực, khó thở, ngất xỉu hoàn toàn hoặc yếu liệt nửa người, cần đưa người bệnh đến bệnh viện cấp cứu ngay để loại trừ các biến cố tim mạch và đột quỵ não.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
