Động mạch cảnh đảm nhận nhiệm vụ bơm máu giàu oxy từ tim lên nuôi dưỡng não bộ. Khi dòng chảy này bị tắc nghẽn, nguy cơ đột quỵ có thể ập đến bất cứ lúc nào. Hiểu rõ 4 dấu hiệu cảnh báo sớm chính là chìa khóa giúp nhận diện nguy cơ và can thiệp kịp thời.
Để hiểu vì sao tắc nghẽn động mạch cảnh lại được các bác sĩ ví như "bom hẹn giờ" dẫn đến tai biến mạch máu não, trước hết chúng ta cần hình dung về cấu trúc cấp máu lên phần đầu.
Cơ thể con người có hai động mạch cảnh lớn nằm ở hai bên cổ, kéo dài từ ngực đi lên qua góc hàm rồi tiến thẳng vào bên trong hộp sọ. Hai dòng chảy lớn này chịu trách nhiệm vận chuyển phần lớn lượng oxy và dưỡng chất từ tim lên nuôi dưỡng các vùng não bộ trọng yếu, bao gồm bán cầu đại não - nơi điều khiển khả năng tư duy, ngôn ngữ, cử động tay chân và cảm giác của toàn bộ cơ thể.
Tình trạng tắc nghẽn động mạch cảnh thường không xảy ra sau một đêm, mà là kết quả của một quá trình tích tụ mạn tính kéo dài hàng chục năm gọi là xơ vữa động mạch. Khi thành mạch bị tổn thương do huyết áp cao, đường huyết thất thường hoặc độc chất từ khói thuốc lá, các hạt mỡ xấu như cholesterol LDL sẽ lắng đọng dưới lớp nội mạc mạch máu. Theo thời gian, cơ thể điều động các tế bào miễn dịch đến để xử lý, vô tình tạo thành các ổ viêm mạn tính và biến thành những mảng xơ vữa gồ ghề, xơ cứng và vôi hóa.
Mảng xơ vữa này ngày càng dày lên khiến lòng mạch bị chít hẹp, làm suy giảm nghiêm trọng lưu lượng máu giàu oxy đưa lên não. Đáng sợ hơn cả hiện tượng hẹp lòng mạch là nguy cơ mảng xơ vữa bị nứt vỡ. Khi lớp vỏ bọc mảng xơ vữa bong ra, dòng máu chảy qua sẽ lập tức kích hoạt tiểu cầu bám vào tạo thành cục máu đông cấp tính làm bít tắc hoàn toàn động mạch cảnh. Hoặc nguy hiểm không kém, một mẩu vụn xơ vữa hay mảnh huyết khối có thể vỡ ra, trôi theo dòng máu lên các nhánh mạch máu não nhỏ hơn phía trên, gây ra tình trạng tắc mạch não đột ngột và làm hoại tử hàng triệu tế bào thần kinh chỉ sau vài phút ngắn ngủi.
Điều nguy hiểm nhất của bệnh lý hẹp động mạch cảnh nằm ở chỗ nó diễn tiến hoàn toàn âm thầm. Đa số bệnh nhân không hề cảm thấy đau đớn, nhức mỏi ở vùng cổ hay có bất kỳ cảm giác khó chịu rõ rệt nào cho đến khi lưu lượng máu lên não bị cắt đứt nghiêm trọng. Dưới đây là 4 tín hiệu báo động đỏ phản ánh các tế bào não đang thiếu oxy trầm trọng mà người bệnh tuyệt đối không được phép bỏ qua:
Một trong những triệu chứng lâm sàng kinh điển và đặc thù nhất của bệnh lý động mạch cảnh là hiện tượng mất thị lực thoáng qua một bên mắt, y khoa gọi là Amaurosis Fugax. Người bệnh đột ngột thấy tầm nhìn của một bên mắt bị tối đen hoàn toàn hoặc mờ sương, giống như có một bức màn đen hay một chiếc bóng kéo sập xuống che khuất một phần hoặc toàn bộ trường nhìn.
Hiện tượng này thường chỉ diễn ra rất nhanh, kéo dài từ vài giây đến một vài phút, sau đó thị lực tự hồi phục hoàn toàn như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Chính vì mắt tự sáng trở lại bình thường nên hầu hết mọi người đều chủ quan cho rằng mình bị mỏi mắt, tụt huyết áp do ngồi máy tính lâu, hoặc do thiếu ngủ. Tuy nhiên, dưới góc nhìn mạch máu, đây là hiện tượng một mẩu vi huyết khối hoặc mảng cholesterol siêu nhỏ từ động mạch cảnh ở cổ bị bong ra, trôi theo dòng máu vào động mạch mắt - nhánh mạch máu trực tiếp đầu tiên tách ra từ động mạch cảnh trong. Mẩu vụn này làm tắc nghẽn tạm thời dòng máu nuôi võng mạc, và khi nó tự tiêu hoặc trôi đi chỗ khác, thị lực sẽ hồi phục. Đây được coi là phát súng cảnh báo rõ ràng nhất cho thấy một cơn đột quỵ diện rộng có thể ập đến bất cứ lúc nào trong vòng vài ngày hoặc vài tuần tới.
Bán cầu não trái điều khiển vận động và cảm giác của nửa người bên phải, trong khi bán cầu não phải chịu trách nhiệm cho nửa người bên trái. Khi một bên động mạch cảnh bị chít hẹp nghiêm trọng, vùng vỏ não vận động và cảm giác tương ứng sẽ lập tức bị thiếu máu nuôi dưỡng. Biểu hiện ban đầu có thể chỉ là cảm giác tê rần rần như kiến bò ở một bên cánh tay, bàn tay hoặc một bên mặt.
Sau đó, người bệnh có thể cảm thấy tay bị yếu đột ngột, một bên chân có thể bị khựng lại, bước hụt hoặc đi loạng choạng như người say rượu. Khi soi gương, người bệnh có thể nhận thấy một bên khóe miệng bị rũ xuống, nụ cười bị méo lệch hoặc một bên mí mắt bị sụp nhẹ. Những triệu chứng yếu liệt này có thể biến mất sau 10 đến 15 phút, khiến người bệnh lầm tưởng là bị trúng gió hay chuột rút cơ bắp thông thường, nhưng thực chất đó là các biểu hiện sống còn của cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua (TIA).
 |
Động mạch cảnh phân nhánh ở hai bên cổ là vị trí thường xuyên xuất hiện các mảng xơ vữa làm chít hẹp lòng mạch và đe dọa trực tiếp đến dòng máu nuôi não.
Vùng chi phối khả năng ngôn ngữ của đại đa số con người (vùng Broca và Wernicke) nằm ở bán cầu não trái. Do đó, khi động mạch cảnh bên trái bị tắc nghẽn hoặc thiếu máu cục bộ, người bệnh sẽ gặp phải những trục trặc nghiêm trọng về khả năng giao tiếp. Triệu chứng này có thể biểu hiện dưới nhiều mức độ khác nhau: người bệnh đột ngột nói ngọng, líu lưỡi, nói lắp bắp không rõ từ, hoặc giọng nói trở nên đớ đọng, phát âm méo mó như ngậm kẹo trong miệng.
Ở mức độ phức tạp hơn, người bệnh có thể rơi vào trạng thái mất ngôn ngữ diễn đạt hoặc mất ngôn ngữ tiếp nhận. Họ hoàn toàn hiểu những gì người đối diện đang nói nhưng trong đầu không thể tìm ra từ ngữ thích hợp để trả lời, chỉ ú ớ phát ra những âm thanh vô nghĩa. Hoặc ngược lại, người bệnh nghe thấy tiếng nói nhưng não bộ không thể dịch nghĩa và giải mã được nội dung của câu chuyện. Nếu hiện tượng nói ngọng, lộn xộn từ ngữ này xuất hiện đột ngột ở một người bình thường, dù chỉ kéo dài trong chốc lát rồi biến mất, đây là dấu hiệu cho thấy các trung khu thần kinh ngôn ngữ đang bị ngạt thở vì thiếu dòng máu từ động mạch cảnh.
Mặc dù triệu chứng chóng mặt có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý thông thường như rối loạn tiền đình hay thiếu máu thông thường, cơn chóng mặt do hẹp tắc động mạch cảnh lại mang những đặc điểm rất khác biệt. Cơn chóng mặt này thường ập đến đột ngột với cường độ dữ dội, làm người bệnh cảm thấy toàn bộ không gian xung quanh quay cuồng chao đảo, mất hoàn toàn khả năng định hướng không gian và không thể tự đứng vững trên hai chân nếu không có người đỡ.
Đi kèm với sự mất thăng bằng là cảm giác lơ mơ, choáng váng đầu óc, đi loạng choạng và có thể dẫn đến ngất xỉu thoáng qua do lưu lượng máu tưới lên toàn bộ hệ thần kinh trung ương bị tụt dốc không phanh. Khác với chóng mặt do thoái hóa đốt sống cổ hay thay đổi tư thế thông thường vốn thường âm ỉ kéo dài nhiều ngày, chóng mặt do tắc nghẽn động mạch cảnh thường đi kèm với cảm giác mệt lả bất thường, vã mồ hôi lạnh, nhịp thở đứt quãng hoặc cảm giác nặng trịch một bên đầu. Nếu một người có sẵn các yếu tố nguy cơ tim mạch mà đột nhiên bị ngã khuỵu hoặc ngất xỉu khi vừa thay đổi tư thế, khả năng cao các mạch máu lớn ở cổ đã bị chít hẹp đến mức giới hạn.
Để hiểu được mức độ nguy hiểm của bệnh, chúng ta cần nhìn sâu vào cơ chế huyết động học của dòng chảy máu. Động mạch cảnh thông thường có đường kính lòng mạch khá lớn và thành mạch mềm mại, đàn hồi tốt để điều hòa áp lực máu bơm từ tim lên não. Khi quá trình xơ vữa bắt đầu, các tinh thể cholesterol và tế bào bọt kết tụ lại, biến thành một khối xơ cứng nhô thẳng vào trong lòng mạch. Khi mức độ hẹp vượt quá 50%, dòng máu chảy qua vị trí hẹp sẽ chuyển từ dòng chảy tầng êm ả sang dòng chảy xoáy cuộn với áp lực xé rách rất lớn.
Dòng xoáy này liên tục bào mòn bề mặt của mảng xơ vữa. Đến một thời điểm nhất định, lớp màng bọc mỏng manh của mảng xơ vữa bị rách toạc. Cơ thể nhận diện vết rách này như một vết thương hở và lập tức kích hoạt phản xạ đông máu tự nhiên. Hàng triệu tiểu cầu và sợi tơ huyết fibrin kéo đến bao bọc lấy ổ nứt vỡ chỉ trong vài giây, tạo thành một cục máu đông đỏ tươi bít kín hoàn toàn nhánh động mạch cảnh. Khi đó, toàn bộ vùng nhu mô não do nhánh mạch này phụ trách sẽ bị cắt đứt nguồn oxy hoàn toàn. Mỗi phút trôi qua khi mạch máu bị bít tắc, khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh sẽ chết đi vĩnh viễn và không bao giờ có thể tái sinh. Đây chính là lý do vì sao đột quỵ do tắc động mạch cảnh thường để lại những di chứng tàn phế nặng nề như liệt nửa người hoàn toàn, mất khả năng nói, méo mặt vĩnh viễn hoặc thậm chí tử vong ngay lập tức nếu không được can thiệp tái thông mạch máu trong khung giờ vàng.
 |
Quá trình tiến triển từ mảng xơ vữa âm thầm đến giai đoạn nứt vỡ hình thành cục máu đông bít kín động mạch cảnh.
Động mạch cảnh của bạn khỏe mạnh hay xơ cứng phụ thuộc phần lớn vào lối sống bạn lựa chọn mỗi ngày. Để giữ cho đường ống cấp máu lên não luôn thông thoáng, hãy kiên quyết từ bỏ thuốc lá ngay hôm nay, bởi dừng hút thuốc là biện pháp kinh tế và hiệu quả nhất giúp làm chậm quá trình xơ vữa. Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh theo phong cách Địa Trung Hải: cắt giảm tối đa mỡ động vật, đồ chiên rán, thịt chế biến sẵn; tăng cường cá béo giàu Omega-3, các loại hạt, rau xanh thẫm và dầu ô liu nguyên chất để làm sạch mỡ máu. Duy trì thói quen tập thể dục nhịp điệu đều đặn như đi bộ nhanh, bơi lội hoặc đạp xe ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần giúp tăng cường độ đàn hồi cho mạch máu. Chúc bạn thành công!
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
