Nhu cầu hoàn thiện vẻ đẹp qua phẫu thuật thẩm mỹ là hoàn toàn chính đáng, nhưng khi một người liên tục bước lên bàn phẫu, không bao giờ hài lòng với kết quả dù người ngoài khen đẹp, đây không còn là nhu cầu làm đẹp thông thường mà là biểu hiện của bệnh lý tâm thần nguy hiểm.
Rối loạn mặc cảm ngoại hình (Body Dysmorphic Disorder - BDD) là một rối loạn sức khỏe tâm thần, trong đó người bệnh dành quá nhiều thời gian lo lắng về một hoặc nhiều đặc điểm trên ngoại hình mà họ cho là khiếm khuyết. Những đặc điểm này có thể rất nhỏ hoặc gần như không được người khác nhận thấy. Theo hệ thống phân loại DSM-5, BDD thuộc nhóm rối loạn ám ảnh cưỡng chế và các rối loạn liên quan. Tuy nhiên, đây không phải tên gọi y khoa của hiện tượng “nghiện dao kéo”, bởi nhiều người mắc BDD chưa từng phẫu thuật thẩm mỹ.
Người mắc BDD có thể liên tục chú ý đến hình dáng mũi, làn da, mái tóc, vóc dáng hoặc một bộ phận cơ thể nào đó. Họ thường cảm thấy đặc điểm này khiến bản thân trở nên xấu xí, khó được chấp nhận hoặc bị người khác đánh giá. Nỗi lo có thể kéo dài nhiều giờ trong ngày, ảnh hưởng đến công việc, học tập và các mối quan hệ. Một số người còn tránh gặp gỡ bạn bè, ngại chụp ảnh hoặc hạn chế ra ngoài vì cảm thấy thiếu tự tin về ngoại hình.
Các nghiên cứu cho thấy BDD có thể liên quan đến sự khác biệt trong cách não bộ xử lý thông tin thị giác, cùng những yếu tố tâm lý và nhận thức về bản thân. Tuy nhiên, cơ chế gây bệnh vẫn chưa được hiểu đầy đủ và không thể khẳng định não của người mắc BDD tự động phóng đại mọi khuyết điểm lên hàng trăm lần. Điểm quan trọng là nỗi bận tâm về ngoại hình trở nên quá mức, khó kiểm soát và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, chứ không đơn thuần là việc một người không hài lòng với vẻ ngoài.
Một số người mắc BDD tìm đến các phương pháp thẩm mỹ với hy vọng cảm thấy tự tin hơn. Tuy nhiên, thay đổi ngoại hình không nhất thiết giải quyết được những suy nghĩ ám ảnh về khiếm khuyết cơ thể. Sau can thiệp, người bệnh có thể tiếp tục lo lắng về kết quả, chú ý đến một đặc điểm khác hoặc mong muốn thực hiện thêm thủ thuật. Đây là lý do việc nhận diện BDD trước khi quyết định phẫu thuật thẩm mỹ có ý nghĩa quan trọng.
![]() |
Người mắc BDD có thể dành nhiều thời gian lo lắng về những đặc điểm ngoại hình mà người khác khó nhận thấy.
Phẫu thuật thẩm mỹ là một lĩnh vực y khoa có chỉ định và quy trình chuyên môn riêng. Khi được thực hiện tại cơ sở đủ điều kiện bởi bác sĩ có chuyên môn, nhiều thủ thuật có thể mang lại kết quả phù hợp với nhu cầu của người bệnh. Tuy nhiên, việc liên tục can thiệp trên cùng một vùng cơ thể, đặc biệt khi không có chỉ định rõ ràng hoặc kỳ vọng thiếu thực tế, có thể làm tăng nguy cơ biến chứng. Với người mắc BDD, vấn đề còn nằm ở chỗ kết quả phẫu thuật không phải lúc nào cũng giúp giảm nỗi lo về ngoại hình.
Mỗi cuộc phẫu thuật đều có thể để lại sẹo và làm thay đổi cấu trúc mô tại vùng can thiệp. Khi phẫu thuật chỉnh sửa nhiều lần trên cùng một vị trí, bác sĩ có thể gặp khó khăn hơn do mô sẹo, thay đổi giải phẫu hoặc nguồn máu nuôi mô bị ảnh hưởng. Điều này có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, chậm lành thương, tổn thương thần kinh hoặc kết quả thẩm mỹ không như mong đợi.
Tùy loại phẫu thuật, người bệnh có thể gặp những biến chứng đặc thù như co thắt bao xơ sau đặt túi ngực, tổn thương da hoặc sụn trong một số trường hợp chỉnh sửa mũi phức tạp. Tuy nhiên, không phải cứ phẫu thuật nhiều lần là chắc chắn bị hoại tử hay biến dạng khuôn mặt. Nguy cơ thực tế phụ thuộc vào kỹ thuật, tình trạng mô, sức khỏe người bệnh và mức độ phức tạp của từng ca phẫu thuật.
Các cuộc phẫu thuật lớn có thể cần gây mê toàn thân, trong khi những thủ thuật khác chỉ cần gây tê tại chỗ hoặc sử dụng phương pháp vô cảm phù hợp. Gây mê hiện đại nhìn chung an toàn khi được thực hiện đúng quy trình, nhưng vẫn có những nguy cơ như phản ứng dị ứng nghiêm trọng, biến chứng hô hấp hoặc tim mạch. Bản thân phẫu thuật cũng có thể gây chảy máu, nhiễm trùng hoặc huyết khối tùy loại can thiệp.
Việc thực hiện nhiều cuộc phẫu thuật đồng nghĩa với việc người bệnh phải đối mặt với rủi ro của từng lần can thiệp. Tuy nhiên, không có cơ sở để kết luận rằng gây mê lặp lại ở người trưởng thành khỏe mạnh chắc chắn làm suy gan, suy thận hoặc suy giảm trí nhớ nghiêm trọng. Trước mỗi cuộc phẫu thuật, bác sĩ cần đánh giá sức khỏe tổng quát, tiền sử gây mê và mức độ cần thiết của thủ thuật.
![]() |
Người có biểu hiện BDD nên được đánh giá sức khỏe tâm thần để lựa chọn phương pháp hỗ trợ phù hợp.
BDD có thể khiến người bệnh dành nhiều thời gian và tiền bạc để tìm cách thay đổi ngoại hình. Một số người liên tục mua mỹ phẩm, thực hiện các thủ thuật thẩm mỹ hoặc tìm kiếm sự tư vấn từ nhiều cơ sở khác nhau nhưng vẫn không cảm thấy hài lòng. Khi những khoản chi vượt quá khả năng tài chính, áp lực kinh tế có thể làm tình trạng căng thẳng trở nên nghiêm trọng hơn.
Đáng chú ý, BDD thường đi kèm nguy cơ mắc trầm cảm, lo âu và có thể liên quan đến ý nghĩ hoặc hành vi tự sát. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng không nên sử dụng những con số so sánh thiếu nguồn xác thực hoặc cho rằng mọi người mắc BDD đều có nguy cơ như nhau. Nếu người bệnh thường xuyên tuyệt vọng, thu mình hoặc bày tỏ ý định tự làm hại bản thân, gia đình cần hỗ trợ họ tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt. Trường hợp có nguy cơ tự sát trước mắt cần được đưa đến cơ sở cấp cứu ngay.
BDD là một rối loạn có thể điều trị, nhưng người bệnh thường khó tự nhận ra mức độ ảnh hưởng của những suy nghĩ về ngoại hình. Vì vậy, sự quan tâm từ gia đình và việc đánh giá chuyên môn có vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ.
1. Nhận diện những dấu hiệu cần chú ý
Người mắc BDD có thể có một hoặc nhiều biểu hiện sau:
Soi gương liên tục hoặc cố tình tránh nhìn vào gương vì không muốn đối diện với ngoại hình.
Thường xuyên so sánh vẻ ngoài của mình với người khác hoặc liên tục hỏi người thân xem bản thân có xấu hay không.
Dành quá nhiều thời gian trang điểm, chỉnh sửa ảnh, che giấu một đặc điểm cơ thể hoặc kiểm tra ngoại hình.
Tránh giao tiếp, ngại ra ngoài hoặc bỏ lỡ công việc, học tập vì lo lắng về vẻ ngoài.
Liên tục tìm kiếm các phương pháp thẩm mỹ nhưng vẫn không hài lòng với kết quả.
Những biểu hiện trên không đủ để tự chẩn đoán BDD. Bác sĩ cần đánh giá mức độ bận tâm, các hành vi lặp đi lặp lại và ảnh hưởng của chúng đến cuộc sống. Một người đơn thuần muốn cải thiện ngoại hình hoặc từng phẫu thuật thẩm mỹ nhiều lần không mặc nhiên mắc rối loạn này.
2. Đánh giá sức khỏe tâm thần trước khi can thiệp thẩm mỹ khi có dấu hiệu nghi ngờ
Bác sĩ thẩm mỹ cần tìm hiểu nhu cầu, kỳ vọng và tình trạng sức khỏe của người muốn thực hiện thủ thuật. Nếu nhận thấy khách hàng quá ám ảnh về một khiếm khuyết rất nhỏ, kỳ vọng kết quả không thực tế hoặc liên tục không hài lòng sau nhiều lần can thiệp, bác sĩ nên trao đổi thận trọng và đề nghị đánh giá chuyên khoa sức khỏe tâm thần. Trong những trường hợp nghi ngờ BDD chưa được kiểm soát, việc trì hoãn can thiệp thẩm mỹ để đánh giá thêm thường là lựa chọn phù hợp hơn.
Tuy nhiên, không nên mặc định mọi người mắc BDD đều bị cấm thực hiện phẫu thuật thẩm mỹ hoặc mọi bác sĩ đồng ý phẫu thuật đều vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Quyết định cần dựa trên đánh giá cá nhân, khả năng đưa ra sự đồng ý sau khi được cung cấp đầy đủ thông tin và sự cân nhắc giữa lợi ích với nguy cơ.
3. Điều trị bằng liệu pháp tâm lý và thuốc khi cần thiết
Một trong những phương pháp điều trị BDD có bằng chứng hiệu quả là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) được điều chỉnh phù hợp với rối loạn này. Liệu pháp giúp người bệnh nhận diện những suy nghĩ thiếu cân bằng về ngoại hình, giảm các hành vi kiểm tra hoặc tìm kiếm sự trấn an lặp đi lặp lại, đồng thời từng bước quay lại những hoạt động thường ngày.
Trong một số trường hợp, bác sĩ tâm thần có thể chỉ định thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI), đặc biệt khi triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống. Việc sử dụng thuốc cần được theo dõi chuyên môn, không nên tự mua hoặc ngừng thuốc đột ngột. Tùy mức độ bệnh, người bệnh có thể được điều trị bằng liệu pháp tâm lý, thuốc hoặc kết hợp cả hai.
BDD không phải biểu hiện của sự phù phiếm hay đơn thuần là thiếu tự tin. Đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần có thể khiến người bệnh đau khổ thực sự và cần được hỗ trợ đúng cách. Nhận diện sớm, tránh những can thiệp thẩm mỹ không cần thiết và tiếp cận điều trị phù hợp sẽ giúp người bệnh cải thiện chất lượng cuộc sống, đồng thời xây dựng mối quan hệ lành mạnh hơn với ngoại hình của chính mình.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này