Thói quen tự chẩn đoán bệnh trên không gian số

Trong thời đại số hóa, mạng xã hội không chỉ đơn thuần là nơi giải trí hay chia sẻ phong cách sống mà đã trở thành một "bách khoa toàn thư bỏ túi" về sức khỏe cho giới trẻ. Chỉ với một cú chạm tay, hàng triệu video ngắn gắn các nhãn chủ đề về tâm lý và bệnh học xuất hiện với hàng tỷ lượt xem. Rất nhiều nhà sáng tạo nội dung, từ những người có chuyên môn y tế thực thụ cho đến những tài khoản chỉ đơn thuần muốn chia sẻ trải nghiệm cá nhân, đều nhiệt tình làm video liệt kê các dấu hiệu bệnh tật. Thoạt nhìn, đây có vẻ là một bước tiến tích cực giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe. Thế nhưng, mặt trái của nó đang tạo ra một hiện tượng tâm lý đáng báo động: hội chứng Cyberchondria – chứng lo âu bệnh tật qua mạng, biến những người hoàn toàn khỏe mạnh trở thành những bệnh nhân tưởng.

Nhiều người bắt đầu tự gắn mác bệnh tật cho bản thân chỉ sau khi xem những đoạn clip ngắn ngủi. Thấy mình thỉnh thoảng quên chìa khóa hay khó tập trung khi làm việc liền vội vã kết luận bị rối loạn tăng động giảm chú ý. Thấy vài ngày buồn bã, chán ăn do áp lực công việc liền nghĩ mình mắc chứng trầm cảm nặng. Thậm chí chỉ một cơn đầy hơi, khó tiêu thông thường cũng khiến nhiều bạn trẻ hoang mang nghĩ đến ung thư giai đoạn cuối. Sự lo lắng mơ hồ này không phải ngẫu nhiên xuất hiện, mà nó là kết quả của một quá trình thao túng tâm lý tinh vi đến từ chính chiếc điện thoại trên tay bạn.

Ánh sáng màn hình và những video gắn mác triệu chứng bệnh dễ đẩy người xem vào vòng xoáy lo âu vô cớ.

Cách thức thuật toán mạng xã hội giữ chân bạn bằng nỗi sợ

Để hiểu tại sao bạn càng lướt lại càng thấy mình mang đầy bệnh tật, trước hết phải nhìn vào cơ chế vận hành của các thuật toán phân phối nội dung trên các nền tảng video ngắn. Mục tiêu tối thượng của nền tảng mạng xã hội là giữ chân người dùng ở lại ứng dụng càng lâu càng tốt để tối ưu hóa doanh thu quảng cáo. Thuật toán được lập trình để theo dõi từng hành vi nhỏ nhất: bạn dừng lại ở video nào lâu hơn vài giây, bạn xem hết clip nào, bạn nhấn lưu hoặc đọc phần bình luận của bài đăng nào.

Tâm lý học hành vi đã chứng minh rằng nỗi sợ hãi và sự lo lắng kích thích sự chú ý của con người mạnh mẽ gấp nhiều lần cảm giác an yên. Khi một video hiện lên với tiêu đề gây giật mình như những dấu hiệu cảnh báo cơ thể bạn đang có khối u hay những biểu hiện ngầm của chứng rối loạn lo âu, não bộ của chúng ta lập tức kích hoạt phản xạ sinh tồn để tìm kiếm thông tin phòng vệ. Bạn nán lại xem hết clip.

Hành động đó lập tức được thuật toán ghi nhận như một tín hiệu quan tâm đặc biệt. Một vòng lặp phản hồi bắt đầu hình thành: trong những lần lướt tiếp theo, trang bảng tin của bạn sẽ bị tràn ngập bởi hàng loạt nội dung bệnh tật tương tự. Khi bạn nhìn thấy hàng chục video liên tiếp cùng nói về một hội chứng, nhận thức của bạn sẽ bị bẻ cong bởi hiệu ứng tâm lý tính sẵn có, khiến bạn tin rằng căn bệnh đó đang phổ biến khắp nơi và bản thân mình gần như chắc chắn đã mắc phải.

Những cạm bẫy tâm lý được giăng sẵn

Bên cạnh thuật toán công nghệ, các video tự chẩn đoán bệnh còn khai thác triệt để những điểm yếu cố hữu trong tâm lý con người. Điển hình nhất là hiệu ứng Barnum, hiện tượng mà con người có xu hướng tin rằng những mô tả tính cách hoặc triệu chứng rất chung chung, mơ hồ lại hoàn toàn chính xác và dành riêng cho chính mình. Các video ngắn thường liệt kê những trạng thái mà hầu như bất kỳ ai sống trong nhịp sống hiện đại cũng từng trải qua: cảm giác uể oải vào buổi chiều, khó tập trung khi xung quanh có tiếng ồn, thích ở một mình sau giờ tan sở hay thói quen trì hoãn công việc. Khi nghe những câu từ này, não bộ tự động chắp nối với những trải nghiệm gần nhất và vội vàng đồng nhất bản thân với căn bệnh được nhắc tới.

Nguy hại hơn, hình thức video ngắn buộc người sáng tạo phải đơn giản hóa thô bạo các tiêu chuẩn y khoa phức tạp. Trong y học lâm sàng, để chẩn đoán một hội chứng tâm lý hay bệnh lý nội khoa, bác sĩ phải dựa trên hàng loạt tiêu chí khắt khe, bao gồm mức độ nghiêm trọng, thời gian kéo dài liên tục nhiều tuần hay nhiều tháng và mức độ suy giảm chức năng sinh hoạt thực tế của người bệnh. Một video dài vài chục giây không bao giờ có thể phản ánh được bức tranh toàn cảnh đó, nó chỉ nhặt ra vài mẩu thông tin rời rạc và vô tình biến những cảm xúc sinh lý rất bình thường của đời sống thành dấu hiệu bệnh lý nghiêm trọng.

Chẩn đoán y khoa đòi hỏi sự đánh giá toàn diện từ chuyên gia thay vì những tiêu chuẩn rời rạc trên mạng xã hội.

Những hệ lụy khôn lường khi tự gắn mác bệnh tật

Hành vi tự chẩn đoán bệnh tật qua mạng xã hội không vô hại như nhiều người vẫn nghĩ mà để lại những tổn hại rất lớn đến sức khỏe tinh thần và thể chất. Việc tin rằng mình đang mang trọng bệnh khiến cơ thể liên tục sản sinh hormone căng thẳng cortisol và adrenaline. Trạng thái bất an mạn tính này lại tiếp tục kích hoạt các triệu chứng thể chất có thật như đau đầu, tim đập nhanh, đau thắt dạ dày hay mất ngủ, và những biểu hiện này lại càng củng cố niềm tin sai lệch rằng cơ thể đang suy sụp.

Nhiều người vì quá tin vào các hội nhóm trên mạng đã tự ý tìm mua các loại thuốc kê đơn, thuốc an thần hoặc thực phẩm chức năng trôi nổi để tự điều trị, dẫn đến tình trạng ngộ độc gan thận hoặc phụ thuộc thuốc. Ngược lại, một số trường hợp quá mải mê lo sợ về một căn bệnh tưởng tượng trên mạng mà bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo của một bệnh lý thực thể đang âm thầm tiến triển trong cơ thể, làm mất đi cơ hội can thiệp y tế ở giai đoạn sớm.

Cách thức lấy lại quyền kiểm soát từ thuật toán

Để thoát khỏi chiếc bẫy tâm lý này, việc đầu tiên là bạn cần chủ động huấn luyện lại nguồn cấp dữ liệu trên điện thoại. Khi thấy các nội dung về bệnh tật xuất hiện dày đặc khiến bạn bất an, hãy kiên quyết nhấn nút không quan tâm hoặc chặn các từ khóa liên quan để thuật toán tự động giảm hiển thị. Đặt ra giới hạn thời gian lướt mạng xã hội mỗi ngày và tuyệt đối không mang điện thoại lên giường ngủ trước khi ngủ ít nhất 30 phút.

Khi tiếp cận bất kỳ thông tin sức khỏe nào, hãy luôn đặt câu hỏi về nguồn gốc chuyên môn của người chia sẻ và tìm đọc từ những kênh chính thống của các bệnh viện uy tín. Quan trọng nhất, nếu nhận thấy cơ thể hay tinh thần thực sự có những triệu chứng bất thường kéo dài gây xáo trộn cuộc sống, giải pháp duy nhất đúng đắn là đến gặp trực tiếp các bác sĩ chuyên khoa. Đừng bao giờ trao quyền chẩn đoán sức khỏe của bản thân cho một thuật toán vô tri chỉ được thiết kế để giữ chân bạn trên màn hình.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này