Nhận kết quả xét nghiệm mỡ máu cao, nhiều người lập tức nghĩ đến chuyện phải uống thuốc suốt đời. Không ít người vì sợ “phụ thuộc thuốc” nên trì hoãn điều trị, chuyển sang ăn kiêng nghiêm ngặt, uống thực phẩm bổ sung hoặc tự đặt mục tiêu hạ cholesterol trong vài tháng. Thực tế, thay đổi lối sống luôn cần thiết nhưng không phải lúc nào cũng đủ. Điều quan trọng không phải chọn một trong hai giữa “ăn uống tự nhiên” và “dùng thuốc”, mà là hiểu mức độ nguy cơ của bản thân để biết phương án nào vừa hiệu quả vừa an toàn.

1. Mỡ máu cao không phải ai cũng giống ai

Khi nói “mỡ máu cao”, nhiều người chỉ nhớ đến một con số cholesterol vượt ngưỡng. Tuy nhiên, bảng xét nghiệm thường gồm cholesterol toàn phần, LDL, HDL và triglyceride, trong đó mỗi chỉ số mang một ý nghĩa khác nhau. Đặc biệt, LDL thường được bác sĩ quan tâm vì khi tồn tại ở mức cao trong thời gian dài, cholesterol có thể tích tụ trong thành động mạch và góp phần hình thành mảng xơ vữa.

Điều này cũng giải thích vì sao hai người có cùng mức cholesterol nhưng chưa chắc được tư vấn giống nhau. Một người 35 tuổi, không hút thuốc, huyết áp bình thường và không có tiền sử gia đình mắc bệnh tim sớm sẽ có bức tranh khác với người đã từng nhồi máu cơ tim, đặt stent hoặc mắc đái tháo đường.

Bên cạnh đó, kết quả xét nghiệm đôi khi còn bị ảnh hưởng bởi những vấn đề khác như suy giáp, bệnh gan, bệnh thận, đái tháo đường kiểm soát chưa tốt, thay đổi cân nặng nhanh hoặc một số thuốc đang sử dụng. Vì vậy, nếu chỉ nhìn một con số rồi tự quyết định “uống thuốc hay không uống thuốc”, người bệnh rất dễ chọn sai hướng.

Hiểu đơn giản, trước khi tìm cách hạ mỡ máu, cần trả lời hai câu hỏi: mức mỡ máu của mình cao đến đâu và bản thân đang có bao nhiêu yếu tố làm tăng nguy cơ tim mạch? Khi hai câu hỏi này được làm rõ, việc lựa chọn giữa theo dõi bằng lối sống hay cần phối hợp thuốc sẽ hợp lý hơn.

Không nên quyết định điều trị chỉ dựa vào một con số cholesterol; bác sĩ còn cần xem bệnh nền và nguy cơ tim mạch của từng người.

2. Khi nào có thể ưu tiên thay đổi lối sống trước?

Ở người chưa từng mắc bệnh tim mạch, nguy cơ tổng thể còn thấp và mức tăng mỡ máu không quá nghiêm trọng, bác sĩ có thể cho một khoảng thời gian để điều chỉnh lối sống rồi kiểm tra lại. Điều quan trọng là giai đoạn này phải có kế hoạch rõ ràng, chứ không phải “thử ăn kiêng vài tháng xem sao” rồi kéo dài vô thời hạn.

Thay đổi đầu tiên nên bắt đầu ngay từ những món xuất hiện thường xuyên trong bữa ăn. Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (National Heart, Lung, and Blood Institute – NHLBI) khuyến khích giảm chất béo bão hòa, tăng chất xơ hòa tan và ưu tiên những nguồn chất béo không bão hòa.

Với bữa cơm Việt Nam, điều đó không đồng nghĩa phải bỏ hoàn toàn thịt, trứng hoặc chỉ ăn đồ luộc. Người ăn nhiều thịt mỡ, da gia cầm, nội tạng, đồ chiên, thịt chế biến, bánh ngọt hoặc các món chứa nhiều bơ có thể bắt đầu bằng cách giảm tần suất. Cá, đậu hũ, các loại đậu, thịt nạc và hạt không tẩm nhiều muối có thể thay thế một phần nguồn đạm quen thuộc. Dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa cũng có thể được sử dụng với lượng vừa phải thay cho việc thường xuyên dùng nhiều mỡ động vật.

Chất xơ hòa tan có trong yến mạch, đậu, rau, trái cây và một số loại hạt cũng hỗ trợ kiểm soát cholesterol. Thay vì cố tạo ra một “thực đơn hạ mỡ máu” hoàn toàn mới, cách dễ duy trì hơn là chỉnh dần bữa ăn hiện tại: thêm một phần rau, tăng các món đậu, giảm thịt chế biến và ưu tiên nước lọc thay cho nước ngọt.

Vận động cũng là một phần quan trọng nhưng không nên kỳ vọng vài tuần tập thể dục sẽ khiến LDL giảm mạnh ở tất cả mọi người. Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi hoặc tập sức mạnh phù hợp giúp cải thiện cân nặng, huyết áp, đường huyết, triglyceride và sức khỏe tim mạch nói chung. Người ít vận động nên tăng dần thay vì bắt đầu bằng những buổi tập quá nặng.

Nếu đang thừa cân, giảm cân hợp lý có thể giúp nhiều chỉ số chuyển hóa cải thiện. Tuy nhiên, người gầy hoặc có cân nặng bình thường vẫn có thể mắc mỡ máu cao, đặc biệt khi có yếu tố di truyền. Vì vậy, không nên dùng vóc dáng để tự kết luận mình có nguy cơ thấp.

Giảm mỡ máu bằng lối sống thường bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhưng duy trì được trong bữa ăn hằng ngày.

Tuy nhiên, đây cũng là điểm dễ gây hiểu nhầm nhất. Ăn uống lành mạnh hơn không có nghĩa mọi người đều có thể ngừng hoặc tránh dùng thuốc. Sau một khoảng thời gian được bác sĩ thống nhất, xét nghiệm lại sẽ cho biết cơ thể đáp ứng đến đâu. Nếu LDL vẫn cao hoặc nguy cơ tim mạch vốn đã lớn, việc tiếp tục chỉ dựa vào ăn uống có thể không còn là lựa chọn an toàn.

3. Khi nào thuốc vẫn là phần quan trọng của điều trị?

Có những trường hợp việc dùng thuốc không nên bị xem là “phương án cuối cùng”. Người đã từng nhồi máu cơ tim, đột quỵ do thiếu máu não, đặt stent, mắc bệnh động mạch ngoại biên hoặc đã có bằng chứng xơ vữa thường cần kiểm soát cholesterol tích cực hơn để giảm nguy cơ biến cố tiếp theo.

Tương tự, người có LDL rất cao từ sớm, tăng cholesterol máu gia đình, đái tháo đường, bệnh thận hoặc nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch cùng lúc cũng có thể cần thuốc ngay cả khi đang ăn uống và vận động khá tốt.

Điểm quan trọng là cholesterol cao thường không gây cảm giác rõ ràng. Một người vẫn khỏe, không đau ngực và tập thể thao bình thường không đồng nghĩa các động mạch hoàn toàn không chịu ảnh hưởng của LDL cao kéo dài. Vì thế, quyết định điều trị dựa vào nguy cơ trong tương lai chứ không chỉ vào cảm giác hiện tại.

Đây cũng là lý do không nên xem việc phải dùng thuốc lâu dài đồng nghĩa với “nghiện” hoặc “phụ thuộc”. Thuốc hạ mỡ máu giúp kiểm soát một yếu tố nguy cơ đang tồn tại. Khi ngừng thuốc, cholesterol có thể tăng trở lại vì nguyên nhân ban đầu chưa biến mất. Điều này khác với tình trạng nghiện thuốc, vốn liên quan đến thôi thúc sử dụng và mất kiểm soát hành vi.

Theo hướng dẫn về rối loạn lipid của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association and American College of Cardiology – AHA/ACC), statin vẫn là nhóm thuốc nền tảng ở nhiều người cần giảm LDL và phòng ngừa biến cố tim mạch. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể phối hợp hoặc lựa chọn các thuốc khác nếu mức LDL chưa đạt mục tiêu hoặc người bệnh không dung nạp tốt statin.

Một trong những lý do phổ biến khiến người bệnh muốn bỏ statin là đau hoặc mỏi cơ sau khi bắt đầu điều trị. Đây là triệu chứng cần được ghi nhận và trao đổi với bác sĩ, nhưng không phải mọi cơn đau cơ xuất hiện trong thời gian dùng thuốc đều chắc chắn do statin.

Nếu triệu chứng xuất hiện, hãy ghi lại vị trí đau, thời điểm bắt đầu, mức độ ảnh hưởng và những thuốc hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng cùng lúc. Bác sĩ có thể kiểm tra các nguyên nhân khác, điều chỉnh liều, đổi sang loại statin khác, thay lịch uống hoặc cân nhắc phương án không statin tùy trường hợp.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (Food and Drug Administration - FDA) cũng lưu ý người bệnh nên báo đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và thảo dược đang sử dụng vì tương tác thuốc có thể làm tăng tác dụng không mong muốn.

Mục tiêu không phải ép người bệnh chịu đựng một loại thuốc gây khó chịu, mà là tìm phương án vừa kiểm soát được LDL vừa có thể sử dụng lâu dài. Tự ngừng thuốc trong im lặng khiến bác sĩ không biết điều trị đã bị gián đoạn và người bệnh cũng mất cơ hội tìm một lựa chọn phù hợp hơn.

Khi nào cần đi khám?

Nếu vừa phát hiện mỡ máu cao nhưng chưa từng được đánh giá nguy cơ tim mạch, bạn nên mang kết quả xét nghiệm đến cơ sở y tế thay vì tự xây dựng chế độ điều trị. Đặc biệt, LDL cao rõ rệt, triglyceride tăng nhiều, tiền sử gia đình có người mắc bệnh tim khi còn trẻ hoặc đang mắc đái tháo đường, bệnh thận là những lý do cần trao đổi sớm với bác sĩ.

Người đang dùng thuốc nên đặt lịch khám nếu xuất hiện đau cơ kéo dài, mệt nhiều hoặc nghi ngờ tác dụng phụ. Không tự ngừng, giảm liều hoặc thay bằng thực phẩm bổ sung trước khi có hướng dẫn.

Mỡ máu cao bản thân thường không gây một cơn cấp cứu tức thời. Tuy nhiên, nếu xuất hiện đau hoặc đè nặng vùng ngực, khó thở đột ngột, vã mồ hôi, choáng ngất, méo miệng, yếu một bên tay chân hoặc nói khó, hãy gọi 115 vì đây có thể là dấu hiệu của nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

Mỡ máu cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa phải uống thuốc ngay, nhưng cũng không nên mặc định rằng chỉ cần ăn uống và tập luyện là đủ. Người nguy cơ thấp có thể được bác sĩ cho thời gian điều chỉnh lối sống và kiểm tra lại, trong khi người có LDL rất cao, bệnh tim mạch hoặc nhiều yếu tố nguy cơ thường cần điều trị tích cực hơn. Thay vì lo “phụ thuộc thuốc”, hãy tập trung vào mục tiêu quan trọng hơn: kiểm soát cholesterol bằng một phương án đủ hiệu quả, an toàn và có thể duy trì lâu dài. Nếu chưa rõ mình thuộc nhóm nào, hãy mang kết quả xét nghiệm đến bác sĩ để được đánh giá cụ thể.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này