Một vết loét nhỏ trong khoang miệng bỗng xuất hiện khiến việc ăn uống, nói chuyện trở nên đau rát cộm xốn. Đa số chúng ta thường tặc lưỡi nghĩ do "nóng trong người", nhưng, nếu vết loét cứ trơ trơ không lành suốt nhiều tuần, đây có thể là dấu hiệu sớm của ung thư khoang miệng.
Trong đời sống hàng ngày, hầu như bất kỳ ai cũng từng bị nhiệt miệng ít nhất một vài lần. Cảm giác đau rát khi ăn một bát canh mặn hay khi chấm miếng nước mắm ớt là trải nghiệm quá quen thuộc. Chính sự phổ biến này đã tạo nên một tâm lý chủ quan thâm căn cố đế trong cộng đồng: cứ có vết loét trong miệng là mặc định cơ thể bị nóng trong, thiếu vitamin C hoặc do thức khuya bốc hỏa.
Khi xuất hiện vết loét, đa phần người bệnh sẽ tự tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng như uống nước bột sắn dây, uống nước rau má, uống các loại trà thảo mộc thanh nhiệt giải độc hoặc ra hiệu thuốc mua các tuýp gel bôi giảm đau. Người bệnh kiên trì chịu đựng cảm giác cộm rát từ tuần này qua tháng khác với niềm tin ngây thơ rằng chỉ cần cơ thể "hết nóng" thì vết thương sẽ tự khắc liền miệng.
Tâm lý chủ quan này đã trở thành một "chiếc bẫy" y khoa vô cùng nguy hiểm. Tại các bệnh viện chuyên khoa ung bướu và tai mũi họng lớn, các bác sĩ thường xuyên tiếp nhận những ca bệnh ung thư khoang miệng (phổ biến nhất là ung thư bờ bên lưỡi, ung thư sàn miệng, niêm mạc má và nướu răng) khi tổn thương đã bước sang giai đoạn muộn.
Lúc này, khối u đã xâm lấn sâu vào các lớp cơ, phá hủy xương hàm và di căn sang chuỗi hạch cổ. Đa số các bệnh nhân khi được hỏi đều thừa nhận rằng họ đã nghĩ đó chỉ là một đợt nhiệt miệng dai dẳng nên đã tự điều trị tại nhà suốt 3 đến 6 tháng trước khi quyết định đi viện khám.
 |
Khám chuyên khoa bằng đèn soi và gương nha khoa giúp phát hiện các tổn thương niêm mạc bất thường từ giai đoạn rất sớm.
Việc phân biệt giữa một tổn thương viêm loét áp-tơ lành tính và một khối u ác tính không quá phức tạp nếu người bệnh nắm vững 4 nguyên tắc lâm sàng cốt lõi dưới đây:
- Đối với vết nhiệt miệng lành tính (viêm loét áp-tơ): Bản chất của nó là một phản ứng viêm nông cấp tính của lớp niêm mạc. Cơn đau thường buốt rát dữ dội nhất trong khoảng 3 đến 5 ngày đầu tiên khi lớp màng biểu mô bị trợt loét. Sau đó, cơ chế tự làm lành của cơ thể sẽ diễn ra rất nhanh. Vết loét bắt đầu thu nhỏ dần kích thước, lên da non và biến mất hoàn toàn trong vòng từ 7 đến 10 ngày, chậm nhất là không bao giờ vượt quá 14 ngày, ngay cả khi bạn hoàn toàn không sử dụng bất kỳ loại thuốc bôi hay thuốc uống nào.
- Đối với vết loét ung thư: Bản chất của ung thư là sự phân chia vô tổ chức và mất kiểm soát của các tế bào biểu mô đột biến. Các tế bào này không tuân theo quy trình chết tự nhiên của cơ thể. Do đó, một vết loét ác tính sẽ không bao giờ có xu hướng tự lành lại hay co nhỏ miệng theo thời gian.
Quy tắc bất di bất dịch trong y học là: Bất kỳ vết loét nào trong khoang miệng tồn tại kéo dài quá 2 tuần (14 ngày) mà không có dấu hiệu thuyên giảm bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và sinh thiết để loại trừ ung thư. Sau nhiều tuần, tổn thương này chỉ có thể ngày càng lan rộng ra, khoét sâu xuống phía dưới hoặc sùi gồ ghề lên trên.
Việc quan sát bề mặt và dùng ngón tay cảm nhận độ mềm mại của mô xung quanh vết loét sẽ mang lại những thông tin cực kỳ đắt giá:
Vết nhiệt miệng lành tính thường có kích thước nhỏ dưới 1 centimet, hình dáng tròn đều hoặc bầu dục rất gọn gàng, ranh giới giữa vùng tổn thương và niêm mạc lành xung quanh rất rõ ràng, phẳng phiu. Đáy vết loét phủ một lớp giả mạc màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, viền ngoài cùng được bao bọc bởi một quầng đỏ tươi do hiện tượng sung huyết viêm cấp. Khi dùng ngón tay sạch sờ nhẹ vào mép vết loét, bạn sẽ thấy mô xung quanh vẫn giữ được độ mềm mại, đàn hồi tự nhiên của niêm mạc miệng; vết loét có tính chất nông và di động trượt nhẹ trên nền cơ phía dưới.
Ngược lại, vết loét ung thư khoang miệng có hình thù rất kỳ dị, bờ mép nham nhở, rách rưới không theo quy tắc nào. Ranh giới giữa vùng bệnh và vùng lành rất mờ nhạt. Bờ của vết loét thường đội gồ cao lên, cuộn ngược ra phía ngoài hoặc mọc sùi như những nhánh cây súp lơ. Đáy của vết loét gồ ghề lồi lõm, có thể xuất hiện các vùng màu đỏ thẫm (hồng sản) xen kẽ các mảng màu trắng đục (bạch sản) bám chặt không thể cạo ra được.
Đặc biệt, dấu hiệu chỉ điểm quan trọng nhất là hiện tượng thâm nhiễm cứng: khi dùng ngón tay bóp nhẹ vào đáy và rìa của vết loét, bạn sẽ cảm nhận rõ một khối sượng cứng như miếng sụn hoặc hòn đá cuội chìm sâu bên dưới, vết loét bị dính chặt cố định vào các thớ cơ sâu và hoàn toàn mất đi độ mềm mại tự nhiên.
 |
Đối chiếu hình thái: Nhiệt miệng có bờ viền đều đặn và đáy mềm, trong khi vết loét ung thư có mép gồ nham nhở và đáy sượng cứng.
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người nghĩ ung thư thì lúc nào cũng phải đau đớn khủng khiếp hơn các bệnh viêm nhiễm thông thường. Thực tế lâm sàng của ung thư khoang miệng lại diễn biến hoàn toàn ngược lại:
Vết nhiệt miệng thông thường gây đau rát rất dữ dội. Do lớp biểu mô bị bong tróc làm phơi nhiễm trực tiếp các đầu mút thần kinh cảm giác, nên mỗi khi ăn đồ chua cay, uống nước mặn hay khi cử động môi lưỡi cọ xát, người bệnh sẽ thấy nhói buốt lên tận óc, khiến việc ăn uống và giao tiếp bị cản trở nặng nề. Cơn đau này tuy rất khó chịu nhưng lại là phản xạ bảo vệ lành tính.
Trong khi đó, ở giai đoạn khởi phát sớm, vết loét ung thư khoang miệng hầu như hoàn toàn không gây đau đớn. Người bệnh chỉ có cảm giác vướng víu mơ hồ, cồm cộm như có hạt cơm dính vào kẽ răng hay mép lưỡi mà thôi. Chính vì không đau nên người bệnh rất dễ chủ quan bỏ qua. Chỉ đến khi các tế bào ác tính đã ăn sâu phá hủy các lớp mô bên dưới và xâm lấn trực tiếp vào các thân dây thần kinh lớn (như thần kinh lưỡi, thần kinh hàm dưới), cơn đau dữ dội mới bắt đầu bùng phát. Cơn đau lúc này mang tính chất nhức buốt liên tục, không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường và có xu hướng giật nhói lan ngược lên tai và vùng thái dương cùng bên.
Tế bào ung thư phát triển với tốc độ phi mã luôn đi kèm với quá trình tăng sinh các mạch máu mới (tân tạo mạch). Những mạch máu nuôi khối u này có cấu trúc thành mạch vô cùng mỏng manh và giòn gãy. Do đó, một vết loét ác tính rất dễ bị rỉ máu tự nhiên mà không cần tác động, hoặc chỉ cần một cọ xát nhẹ khi đánh răng, khi nhai phải thức ăn cứng là máu đã chảy ra rỉ rả khó cầm. Ngược lại, vết nhiệt miệng thông thường hầu như không bao giờ tự chảy máu trừ khi bạn vô tình cắn rách trực tiếp vào nó.
Bên cạnh đó, mạng lưới bạch huyết ở vùng đầu mặt cổ rất phong phú. Khi tế bào ung thư bắt đầu di căn, chúng sẽ di chuyển theo dòng bạch huyết đến các trạm hạch đầu tiên ở vùng dưới cằm, dưới góc hàm hoặc dọc theo cơ ức đòn chũm. Nếu bạn dùng tay sờ thấy ở vùng cổ cùng bên với vết loét xuất hiện một hoặc nhiều cục hạch nhỏ: hạch có đặc tính rắn chắc như hòn sỏi, không đau và dính chặt vào mô xung quanh không thể lăn qua lăn lại được, thì đây là dấu hiệu báo động đỏ cho thấy tế bào ác tính đã bắt đầu di căn. Đi kèm với đó là các triệu chứng muộn như: cử động lưỡi khó khăn, nói ngọng líu lưỡi, nuốt vướng buốt lên tai, hơi thở có mùi hôi thối nồng nặc do mô ung thư bị hoại tử và cơ thể sụt cân nhanh chóng.
Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể mắc bệnh, ung thư khoang miệng có mối liên hệ mật thiết với một số thói quen và yếu tố nguy cơ đặc thù:
Thói quen hút thuốc lá và uống rượu bia: Thuốc lá chứa hàng nghìn hóa chất gây đột biến gen, trong khi cồn đóng vai trò như một dung môi làm tăng tính thấm của niêm mạc miệng đối với các chất độc từ khói thuốc. Người vừa nghiện thuốc lá vừa nghiện rượu bia có nguy cơ mắc ung thư khoang miệng cao gấp 15 đến 30 lần so với người bình thường.
Thói quen ăn trầu và xỉa thuốc: Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư niêm mạc má và ung thư lưỡi ở phụ nữ lớn tuổi tại các vùng nông thôn Việt Nam. Hợp chất arecoline trong hạt cau kết hợp với vôi sống tạo ra các tổn thương xơ hóa dưới niêm mạc mạn tính, tiền đề cho tế bào ác tính bùng phát.
Nhiễm virus u nhú ở người (HPV): Đặc biệt là chủng HPV tuýp 16 và 18 lây truyền qua đường tình dục bằng miệng, là thủ phạm hàng đầu gây ung thư vùng hầu họng và đáy lưỡi ở những người trẻ tuổi không hề hút thuốc hay uống rượu.
Các chấn thương cơ học mạn tính kéo dài: Răng sâu vỡ sắc nhọn, chân răng sắc cọ xát liên tục vào một vị trí mép lưỡi, hoặc hàm răng giả lắp không vừa vặn làm trầy xước niêm mạc nướu từ năm này qua năm khác cũng có thể kích thích tế bào biểu mô chuyển sản thành ác tính.
Khoang miệng là khu vực rất dễ quan sát trước gương dưới ánh sáng đèn pin. Hãy tự tập thói quen kiểm tra toàn bộ niêm mạc má, hai bên bờ lưỡi, vòm họng và sàn miệng mỗi khi đánh răng.
Nếu bạn nhận thấy bất kỳ vết loét nào tồn tại quá 14 ngày không lành, hoặc trên niêm mạc xuất hiện các mảng màu trắng đục (bạch sản) hay mảng đỏ như nhung (hồng sản) không thể lau tróc, đừng chần chừ thêm một ngày nào nữa. Hãy đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa Tai Mũi Họng, Răng Hàm Mặt hoặc Ung Bướu uy tín.
Tại đây, bác sĩ sẽ thực hiện thủ thuật sinh thiết bấm: dùng một kìm bấm chuyên dụng bấm lấy một mẩu mô nhỏ bằng đầu que tăm ở rìa tổn thương dưới tác dụng của thuốc tê tại chỗ. Quá trình này chỉ mất 5 phút, hoàn toàn không đau đớn nhưng đem lại kết quả giải phẫu bệnh chính xác tuyệt đối. Việc phát hiện ung thư khoang miệng ở giai đoạn sớm khi khối u còn nhỏ chưa di căn hạch cổ sẽ giúp tỷ lệ điều trị khỏi hoàn toàn lên tới trên 85%, đồng thời bảo tồn trọn vẹn chức năng nói và nuốt của bạn.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này
