Ung thư đại tràng đang có xu hướng xuất hiện ở người trẻ nhiều hơn. Bên cạnh nhiều nguyên nhân khác, 5 nhóm thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn siêu tiện lợi cũng được xem là một yếu tố nguy cơ gây bệnh rất đáng chú ý nếu sử dụng thường xuyên.
Một người ngoài 30 tuổi đi ngoài ra máu thường sẽ nghĩ ngay đến bệnh trĩ, nhất là khi công việc bận rộn và ăn uống thất thường. Phần lớn các vấn đề tiêu hóa không phải ung thư. Nhưng điều đó không có nghĩa là có thể chủ quan, đặc biệt khi triệu chứng kéo dài hoặc lặp lại nhiều lần.
Gần đây, các bác sĩ ghi nhận ung thư đại tràng có xu hướng gặp ở người trẻ nhiều hơn trước. Nguyên nhân không đến từ một món ăn cụ thể, mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố như ăn uống, lối sống, cân nặng và cả yếu tố di truyền.
Trong đó, thực phẩm chế biến sẵn và thói quen ăn nhiều đồ tiện lợi được xem là một trong những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ nếu sử dụng thường xuyên trong thời gian dài.
Thịt chế biến là các loại thịt đã được xử lý bằng phương pháp ướp muối, lên men, hun khói hoặc những cách khác nhằm tăng hương vị và kéo dài thời gian bảo quản. Xúc xích, thịt xông khói, giăm bông và một số loại thịt nguội đều thuộc nhóm này. Bên cạnh đó, trong quá trình chế biến hoặc nấu ở nhiệt độ cao, một số hợp chất đáng quan tâm có thể được hình thành hoặc gia tăng. Sắt heme trong thịt đỏ, nitrit hoặc nitrat trong một số sản phẩm và các chất sinh ra khi thực phẩm bị cháy xém đều đang được nghiên cứu.
Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế kết luận có đủ bằng chứng ở người cho thấy thịt chế biến gây ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, mức nguy cơ còn phụ thuộc vào lượng ăn và tần suất sử dụng. Bạn có thể giảm tần suất sử dụng thịt chế biến, ăn với khẩu phần nhỏ và không xem đây là nguồn cung cấp đạm mặc định hằng ngày.
Thay thế bằng cá, trứng, đậu hoặc thịt tươi được chế biến đơn giản sẽ giúp bữa ăn vẫn đủ chất. Khi nấu, nên hạn chế để thực phẩm cháy đen và ăn kèm rau cùng ngũ cốc nguyên hạt nhằm tăng lượng chất xơ.
Giảm tần suất ăn thịt chế biến và thay bằng những nguồn đạm ít chế biến là bước dễ áp dụng.
Gà viên, cá viên hoặc thịt viên đóng gói có công thức rất khác nhau giữa các nhãn hàng. Một số sản phẩm chứa tỷ lệ thịt cao, trong khi những loại khác lại có nhiều tinh bột, muối, chất béo và phụ gia. Vì vậy, không thể kết luận tất cả các sản phẩm này đều gây ung thư. Vấn đề đáng chú ý hơn là chúng dễ trở thành món ăn thường xuyên vì tiện lợi, hợp khẩu vị và chế biến nhanh.
Rủi ro thường đến từ toàn bộ cách sử dụng: sản phẩm được chiên ngập dầu, ăn với khẩu phần lớn, dùng kèm nước sốt nhiều đường hoặc nhiều muối và liên tục thay thế cá, thịt tươi, rau cùng các loại đậu trong bữa ăn. Khi điều này lặp lại, chất lượng chung của khẩu phần sẽ giảm, lượng chất xơ cũng khó đạt mức cần thiết cho sức khỏe đường ruột.
Khi mua sản phẩm, nên đọc tỷ lệ nguyên liệu chính, hàm lượng natri và chất béo bão hòa nếu nhãn có công bố. Nướng hoặc áp chảo vừa chín có thể giúp giảm lượng dầu so với chiên ngập, nhưng không biến một món siêu chế biến thành thực phẩm có thể ăn không giới hạn. Cách tiếp cận thực tế hơn là xem những món này như lựa chọn dự phòng cho một số ngày bận rộn, thay vì món chính xuất hiện liên tục trong tuần.
Các bữa ăn tiện lợi thường chứa nhiều tinh bột tinh chế, natri và chất béo nhưng lại có ít rau, đậu và chất xơ. Một gói mì hoặc một phần pizza trong ngày bận rộn không trực tiếp gây đột biến tế bào. Vấn đề xuất hiện khi những món này chiếm phần lớn thực đơn trong tuần và dần đẩy thực phẩm tươi, rau, đậu cùng ngũ cốc nguyên hạt ra khỏi chế độ ăn.
Thực phẩm siêu chế biến được phân loại dựa trên mức độ và mục đích chế biến, chứ không chỉ dựa vào số lượng thành phần in trên bao bì. Các nghiên cứu quan sát của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế ghi nhận việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến có liên quan đến nguy cơ mắc đồng thời ung thư và các bệnh tim mạch, chuyển hóa. Tuy nhiên, những nghiên cứu này chưa thể tách hoàn toàn tác động của thực phẩm khỏi các yếu tố lối sống đi kèm như ít vận động, hút thuốc hoặc tiêu thụ tổng năng lượng cao.
Nếu phải sử dụng mì ăn liền, bạn có thể dùng ít gói gia vị hơn, thêm rau, trứng hoặc đậu hũ và hạn chế uống hết phần nước súp nhiều muối. Với pizza đông lạnh, nên kiểm soát khẩu phần và ăn kèm salad thay vì bổ sung thêm xúc xích hoặc thịt nguội. Những điều chỉnh này giúp cải thiện chất lượng bữa ăn, nhưng không phải phương pháp “giải độc” và cũng không thể xóa bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của việc ăn thực phẩm siêu chế biến quá thường xuyên.
Tần suất sử dụng và toàn bộ mô hình ăn uống quan trọng hơn việc sợ hãi một món ăn riêng lẻ.
Bánh quy, bánh kem đóng gói, snack và một số loại ngũ cốc ăn sáng thường cung cấp nhiều năng lượng nhưng ít chất xơ. Những thực phẩm này không có cùng mức độ bằng chứng như thịt chế biến đối với nguy cơ ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, nếu sử dụng thường xuyên, chúng có thể góp phần gây tăng cân và thay thế những món ăn giàu dinh dưỡng hơn.
Lượng mỡ dư thừa trong cơ thể có liên quan đến nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, trong đó có ung thư đại trực tràng. Cơ chế có thể liên quan đến viêm mạn tính, insulin và hormone, nhưng không nên diễn giải thành việc một chiếc bánh trực tiếp “nuôi tế bào ung thư”. Nguy cơ hình thành theo một mô hình ăn uống kéo dài và chịu ảnh hưởng đồng thời của nhiều yếu tố.
Khi muốn ăn nhẹ, nên lấy một khẩu phần vừa phải ra bát thay vì cầm và ăn trực tiếp từ cả gói. Trái cây nguyên quả, sữa chua không đường hoặc các loại hạt không tẩm nhiều muối có thể thay thế một số bữa ăn nhẹ trong tuần. Nếu chọn ngũ cốc ăn sáng, nên ưu tiên loại có hàm lượng chất xơ cao hơn, ít đường bổ sung và chú ý đến lượng thực tế được sử dụng.
Đồ uống có đường thường được tiêu thụ nhanh nhưng không tạo cảm giác no tương xứng với lượng năng lượng cung cấp. Khi sử dụng thường xuyên, chúng có thể góp phần gây tăng cân, rối loạn chuyển hóa và làm giảm chất lượng chung của chế độ ăn. Mối liên quan giữa đồ uống có đường và ung thư đại trực tràng ở người trẻ vẫn đang được nghiên cứu, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng để kết luận riêng nhóm đồ uống này gây ra mọi ca bệnh.
Một cốc trà pha sẵn, cà phê đóng chai hoặc nước trái cây công nghiệp đều có thể chứa lượng đường đáng kể, dù tên sản phẩm không phải là “nước ngọt”. Người tiêu dùng cần kiểm tra lượng đường trong cả chai, thay vì chỉ nhìn vào hàm lượng của một khẩu phần nhỏ. Ngay cả nước ép trái cây 100% cũng nên được dùng với lượng vừa phải vì chứa ít chất xơ và dễ uống nhanh hơn so với ăn trái cây nguyên quả.
Cách thay đổi đơn giản nhất là xem nước lọc như lựa chọn mặc định, còn đồ uống ngọt chỉ được sử dụng với tần suất thấp và có chủ đích. Trà không đường, nước lọc thêm vài lát trái cây hoặc sữa không đường có thể là những lựa chọn thay thế phù hợp. Giảm dần lượng đường thường giúp vị giác thích nghi tốt hơn so với cắt bỏ cực đoan rồi nhanh chóng quay lại thói quen cũ.
 |
Bữa ăn gia đình ưu tiên thực phẩm ít chế biến giúp giảm chỗ dành cho những món đóng gói sẵn.
Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (National Cancer Institute – NCI) nêu một số dấu hiệu có thể gặp ở người trẻ mắc ung thư đại trực tràng như đau bụng, chảy máu trực tràng, tiêu chảy và thiếu máu thiếu sắt. Những biểu hiện này cũng có thể xuất hiện trong bệnh trĩ, nhiễm trùng hoặc bệnh viêm ruột. Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là có triệu chứng hay không, mà còn là triệu chứng kéo dài bao lâu, có tái diễn và có khác với thói quen đi tiêu bình thường của người bệnh hay không.
Máu đỏ tươi trên giấy vệ sinh thường khiến người bệnh nghĩ đến trĩ. Tuy nhiên, không nên tự kết luận nếu tình trạng này lặp lại nhiều lần. Máu trộn trong phân, phân đen, sụt cân hoặc mệt mỏi do thiếu máu càng cần được đánh giá. Tùy độ tuổi và mức độ nguy cơ, bác sĩ có thể khám lâm sàng, xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hoặc chỉ định nội soi.
Cần phân biệt sàng lọc với chẩn đoán. Sàng lọc được thực hiện ở người chưa có triệu chứng, trong khi người đã có máu trong phân, đau bụng kéo dài hoặc thay đổi thói quen đi tiêu cần được đánh giá theo hướng chẩn đoán. Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (U.S. Preventive Services Task Force – USPSTF) khuyến nghị người có nguy cơ trung bình bắt đầu sàng lọc từ 45 tuổi, nhưng lịch sàng lọc có thể khác nhau giữa các quốc gia. Người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng, hội chứng di truyền hoặc bệnh viêm ruột có thể cần bắt đầu sớm hơn theo chỉ định chuyên khoa.
Bạn có thể theo dõi ngắn hạn khi tình trạng rối loạn tiêu hóa nhẹ xuất hiện sau một bữa ăn lạ, tự hết trong vài ngày và không kèm theo máu, sốt hoặc sụt cân. Trong thời gian này, nên uống đủ nước, ăn những món đơn giản và theo dõi số lần đi tiêu. Nếu triệu chứng thường xuyên tái diễn, không nên tiếp tục cho rằng nguyên nhân chỉ là “bụng yếu”.
Nên đặt lịch khám khi có máu trong phân, thay đổi khuôn phân hoặc thói quen đi tiêu kéo dài, đau bụng tái diễn, mệt mỏi không rõ nguyên nhân, sụt cân ngoài ý muốn hoặc thiếu máu thiếu sắt. Tiền sử gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng cũng là thông tin cần nói rõ với bác sĩ. Tuổi dưới 45 không phải lý do để trì hoãn việc đánh giá một dấu hiệu cảnh báo.
Cần cấp cứu khi chảy máu nhiều, chóng mặt hoặc ngất, đau bụng dữ dội tăng nhanh, bụng chướng kèm không thể trung tiện, nôn liên tục, sốt cao, tim đập nhanh hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước nghiêm trọng. Đây có thể là biểu hiện của xuất huyết hoặc tắc ruột và không nên chờ đến lịch khám thông thường.
Ung thư đại tràng ở người trẻ không thể được giải thích chỉ bằng đúng năm món ăn, và bằng chứng hiện tại cũng không cho phép khẳng định mỗi nhóm thực phẩm trên trực tiếp gây đột biến tế bào. Điều cần quan tâm là toàn bộ mô hình ăn uống trong thời gian dài. Giảm thịt chế biến và thực phẩm siêu chế biến, tăng chất xơ, duy trì cân nặng hợp lý và vận động đều đặn có thể góp phần bảo vệ sức khỏe đường ruột. Quan trọng hơn, đừng bỏ qua máu trong phân hoặc những thay đổi tiêu hóa kéo dài chỉ vì bản thân còn trẻ. Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào kể trên, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.
